بخش ۲ - فصل

و به حقیقت بدان که آداب اجتماع خصال خیر باشد و مأدبه را از آن مأدبه خوانند که هرچه بر وی بباید جمله باشد پس فالذی اجتمع فیه خصال الخیر فهو ادیب و اندر مجاری عادت کسی را که علم لغت داند و صرف و نحو او را ادیب خوانند باز به نزدیک این طایفه الادب هو الوقوف مع المستحسنات و معناه ان تعامل الله بالادب سرا و علانیة و إذا کنت کذلک کنت أدیبا و ان کنت أعجمیا و إن لم تکن کذلک تکون علی ضده ادب وقوف باشد بر کردارهای ستوده گفتند معنی این چه بود گفت آن که با خداوند تعالی معاملت به ادب کنی اندر ظاهر وباطن و چون معاملتت به ادب آراسته شود تو ادیب باشی اگرچه زبانت اعجمی باشد که عبارت را اندر معاملت قدری زیادت نباشد و اندر همه احوال عاملان بزرگوارتر از قایلان اند و یکی را از مشایخ رضی الله عنه پرسیدند که شرط ادب چه چیز است گفت من اندر بیتی جواب تو بگویم که شنیده ام اذا نطقت جاءت بکل ملاحة و ان سکتت جاءت بکل ملیح یعنی ادب آن بود که اگر بگویی گفتارت صدق بود واگر معاملت آری معاملت حق و گفتار صدق اگرچه درشت باشد ملیح بود و معاملت خوب اگرچه دشوار بود نیکو بود پس چون بگوید اندر گفت خود مصیب باد و چون خاموش بود اندر خاموشی خود محق و فرقی نیکو کرده است شیخ ابونصر سراج رحمة الله علیه صاحب لمع اندر کتاب خود میان آداب که گفته است الناس ف الأدب علی ثلاث طبقات اما أهل الدنیا فأکثر آدابهم فی الفصاحة و البلاغة و حفظ العلوم و أسمار الملوک و أشعار العرب و اما أهل الدین فأکثر آدابهم فی ریاضة النفس و تأدیب الجوارح و حفظ الحدود و ترک الشهوات و اما أهل الخصوصیة فأکثر آدابهم فی طهارة القلوب و مراعاة الأسرار و الوفاء بالعهود و حفظ الوقت و قلة الإلتفات إلی الخواطر و حسن الأدب فی مواقف الطلب و أوقات الحضور ومقامات القرب مردمان اندر ادب سه قسمت اند یکی اهل دنیا که ادب به نزدیک ایشان فصاحت و بلاغت و حفظ علوم و سمرهای ملوک و اشعار عرب است و دیگر اهل دین که ادب به نزدیک ایشان ریاضت نفس و تأدیب جوارح و نگاهداشت حدود و ترک شهوات است و سدیگر اهل خصوصیت اند که ادب به نزدیک ایشان طهارت دل بود و مراعات سر و وفا کردن عهد و نگاه داشتن وقت و کمتر نگریستن به خواطر پراکنده و نیکو کرداری اندر محل طلب و وقت حضور و مقام قرب و این سخنی جامع است و تفصیل این در کتاب پراکنده بیاید ان شاء الله عز و جل