فصل پانزدهم - فرمود که هرکه محبوب است خوب است

فرمود که هرکه محبوب است خوب است و لاینعکس لازم نیست که هرکه خوب باشد محبوب باشد خوبی جزو محبوبی است و محبوبی اصل است چون محبوبی باشد البته خوبی باشد جزو چیزی از کلش جدا نباشد و ملازم کل باشد در زمان مجنون خوبان بودند از لیلی خوبتر اما محبوب مجنون نبودند مجنون را می گفتند که از لیلی خوبترانند بر تو بیاریم او می گفت که آخر من لیلی را به صورت دوست نمی دارم و لیلی صورت نیست لیلی به دست من همچون جامی است من از آن جام شراب می نوشم پس من عاشق شرابم که از او می نوشم و شما را نظر بر قدح است از شراب آگاه نیستید اگر مرا قدح زرین بود مرصع به جوهر و در او سرکه باشد یا غیر شراب چیزی دیگر باشد مرا آن به چه کار آید کدوی کهنه شکسته که در او شراب باشد به نزد من به از آن قدح و از صد چنان قدح این را عشقی و شوقی باید تا شراب را از قدح بشناسد همچنانکه آن گرسنه ده روز چیزی نخورده است و سیری به روز پنج بار خورده است هر دو در نان نظر می کنند آن سیر صورت نان می بیند و گرسنه صورت جان می بیند زیرا این نان همچون قدح است و لذت آن همچون شراب است در وی و آن شراب را جز به نظر اشتها و شوق نتوان دید اکنون اشتها و شوق حاصل کن تا صورت بین نباشی و در کون و مکان همه معشوق بینی صورت این خلقان همچون جام هاست و این علم ها و هنرها و دانش ها نقش های جام است نمی بینی که چون جام شکسته می شود آن نقشها نمی ماند پس کار آن شراب دارد که در جان قالب هاست و آنکس که شراب را می نوشد و می بیند که الباقیات الصالحات سایل را دو مقدمه می باید که تصور کند یکی آنکه جازم باشد که  من در این چه می گویم مخطی ام غیر آن چیزی هست دوم آنکه که اندیشد که به از این و بالای این گفتی و حکمتی هست که من نمی دانم پس دانستیم که السؤال نصف العلم ازین روست هرکسی روی به کسی آورده است و همه را مطلوب حق است و به آن امید عمر خود را صرف می کند اما درین میان ممیزی می باید که بداند که از این میان کیست که او مصیب است و بر وی نشان زخم چوگان پادشاه است تا یکی گوی و موحد باشد مستغرق آب است که آب در او تصرف می کند و او را در آب تصرفی نیست سباح و مستغرق هر دو در آبند اما این را آب می برد و محمول است و سباح حامل قوت خویش است و به اختیار خود است پس هر جنبشی که مستغرق کند و هر فعلی و قولی که ازو صادر شود آن از آب باشد ازو نباشد او در میان بهانه است همچنانکه از دیوار سخن بشنوی دانی که از دیوار نیست کسی است که دیوار را در گفت آورده است اولیا همچنانند پیش از مرگ مرده اند و حکم در و دیوار گرفته اند در ایشان یک سر موی از هستی نمانده است در دست قدرت همچون اسپری اند جنبش سپر از سپر نباشد و معنی اناالحق این باشد سپر می گوید من در میان نیستم حرکت از دست حق است این سپر را حق بینید و با حق پنجه مزنید که آنها که بر چنین سپر زخم زدند در حقیقت با خدا جنگ کرده اند و خدو را بر خدا زده اند از دور آدم تا کنون می شنوی که بر ایشان چها رفت از فرعون و شداد و نمرود و قوم عاد و لوط و ثمود الی مالانهایه و آن چنان سپری تا قیامت قایم است دورا بعد دور بعضی به صورت انبیا و بعضی به صورت اولیا تا اتقیا از اشقیا ممتاز گردند و اعدا از اولیا پس هر ولی حجت است بر خلق خلق را به قدر تعلق که به وی کردند مرتبه و مقام باشد اگر دشمنی کنند دشمنی با حق کرده باشند و اگر دوستی ورزند دوستی با حق کرده باشند که من رآه فقد رآنی ومن قصده فقد قصدنی بندگان خدا محرم حرم حقند همچون که خادمان حق تعالی همه رگ های هستی و شهوت و بیخ های خیانت را از ایشان به کلی بریده است و پاک کرده لاجرم مخدوم عالمی شدند و محرم اسرار گشتند که لایمسه الا المطهرون فرمود که اگر پشت به تربت بزرگان کرده است اما از انکار و غفلت نکرده است روی به جان ایشان آورده است زیرا که این سخن که از دهان ما بیرون می آید جان ایشان است اگر پشت به تن کنند و روی به جان آرند زیان ندارند مرا خویی است که نخواهم که هیچ دلی از من آزرده شود اینکه جماعتی خود را در سماع بر من می زنند و بعضی یاران ایشان را منع می کنند مرا آن خوش نمی آید و صد بار گفته ام برای من کسی را چیزی مگویید من به آن راضی ام آخر من تا این حد دل دارم که این یاران که به نزد من می آیند از بیم آن که ملول نشوند شعری می گویم تا به آن مشغول شوند و اگر نه من از کجا شعر از کجا والله که من از شعر بیزارم و پیش من ازین بتر چیزی نیست همچنانکه یکی دست در شکمبه کرده است و آن را می شوراند برای اشتهای مهمان چون اشتهای مهمان به شکمبه است مرا لازم شد آخر آدمی بنگرد که خلق را در فلان شهر چه کالا می باید و چه کالا را خریدارند آن خرد و آن فروشد اگرچه دون تر متاع ها باشد من تحصیل ها کردم در علوم و رنجها بردم که نزد من فضلا و محققان و زیرکان و نغول اندیشان آیند تا بر ایشان چیزهای نفیس و غریب و دقیق عرض کنم حق تعالی خود چنین خواست آن همه علم ها را اینجا جمع کرد و آن رنج ها را اینجا آورد که من بدین کار مشغول شوم چه توانم کردن در ولایت و قوم ما از شاعری ننگ تر کاری نبود ما اگر در آن ولایت می ماندیم موافق طبع ایشان می زیستیم و آن می ورزیدیم که ایشان خواستندی مثل درس گفتن و تصنیف کتب و تذکیر و وعظ گفتن و زهد و عمل ظاهر ورزیدن مرا امیر پروانه گفت اصل عمل است گفتم کو اهل عمل و طالب عمل تا به ایشان عمل نماییم حالی تو طالب گفتی گوش نهاده ای تا چیزی بشنوی و اگر نگوییم ملول شوی طالب عمل شو تا بنماییم ما در عالم مردی می طلبیم که به وی عمل نماییم چون مشتری عمل نمی یابیم مشتری گفت می یابیم به گفت مشغولیم و تو عمل را چه دانی چون عامل نیستی به عمل عمل را توان دانستن و به علم علم را توان فهم کردن و به صورت صورت را به معنی معنی را چون در این ره راه رو نیست و خالی است اگر ما در راهیم و در عملیم چون خواهند دیدن آخر این عمل نماز و روزه نیست و اینها صورت عمل است عمل معنی است در باطن آخر از دور آدم تا دور مصطفی صلی الله علیه و سلم نماز و روزه به این صورت نبود و عمل بود پس این صورت عمل باشد عمل معنی است در آدمی همچنانکه گویند می گویی دارو در او عمل کرد و آنجا صورت عمل نیست الا معنی است در او و چنانکه گویند آن مرد در فلان شهر عامل است چیزی به صورت نمی بینند کارها که به او تعلق دارد او را به واسطه ان عامل می گویند پس عمل این نیست که خلق فهم کرده اند ایشان می پندارند که عمل این ظاهرست اگر منافق آن صورت عمل را بجای آرد هیچ او را سود دارد چون در او معنی صدق و ایمان نیست اصل چیزها همه گفتن است و قول تو از گفت و قول خبر نداری آن را خوار می بینی گفت میوه ی درخت عمل است که قول از عمل می زاید حق تعالی عالم را به قول آفرید که گفت کن فیکون و ایمان در دل است اگر به قول نگویی سود ندارد و نماز را که فعل است اگر قرآن نخوانی درست نباشد و در این زمان که می گویی قول معتبر نیست نفی این تقریر می کنی باز به قول چون قول معتبر نیست چون شنویم از تو که قول معتبر نیست آخر این را به قول می گویی یکی سؤال کرد که چون ما خیر کنیم و عمل صالح کنیم اگر از خدا امیدوار باشیم و متوقع خیر باشیم و جزا  ما را آن زیان دارد یا نی فرمود ای والله امید باید داشتن و ایمان همین خوف و رجاست یکی مرا پرسید که رجا خود خوش است این خوف چیست گفتم تو مرا خوفی بنما بی رجا یا رجایی بنما بی خوف چون از هم جدا نیستند چون می پرسی مثلا یکی گندم کارید رجا دارد البته که گندم برآید و در ضمن آن هم خایف است که مبادا مانعی و آفتی پیش آید پس معلوم شد که رجا بی خوف نیست و هرگز نتوان تصور کردن خوف بی رجا یا رجا بی خوف اکنون اگر امیدوار باشد و متوقع جزا و احسان قطعا در آن کار گرمتر و مجدتر باشد آن توقع پر اوست هر چند پرش قوی تر پروازش بیشتر و اگر ناامید باشد کاهل گردد و از او دیگر خیر و بندگی نیاید همچنانکه بیمار داروی تلخ می خورد و ده لذت شیرین را ترک می کند اگر او را امید صحت نباشد این را کی تواند تحمل کردن الآدمی حیوان ناطق آدمی مرکب است از حیوانی و نطق همچنانکه حیوانی در او دایم است و منفک نیست ازو نطق نیز همچنین است و در او دایم است اگر به ظاهر سخن نگوید در باطن سخن می گوید دایما ناطقست بر مثال سیلاب است که در او گل آمیخته باشد آن آب صافی نطق اوست و آن گل حیوانیت اوست اما گل در او عارضی است و نمی بینی این گلها و قالبها رفتند و پوسیدند و نطق و حکایت ایشان و علوم ایشان مانده است از بد و نیک صاحب دل کل است چون او را دیدی همه را دیده باشی که الصید کله فی جوف الفرا خلقان عالم همه اجزای وی اند و او کل است جزو درویشند جمله نیک و بد هرکه نبود او چنین درویش نیست اکنون چون او را دیدی که کل است قطعا همه عالم را دیده باشی و هر که را بعد ازو ببینی مکرر باشد و قول ایشان در اقوال کل است چون قول ایشان شنیدی هر سخنی که بعد از آن شنوی مکرر باشد فمن یره فی منزل فکانما رآی کل انسان وکل مکان ای نسخه نامه الهی که توی وی آینه جمال شاهی که توی بیرون ز تو نیست هرچه در عالم هست در خود بطلب هر آنچ خواهی که توی