غضب و اسباب آن

صفت نهم غضب است و آن عبارت است از حالت نفسانیه که باعث حرکت روح حیوانی و از داخل به جانب خارج از برای غلبه و انتقام می شود و هرگاه شدت نمود باعث حرکت شدیدی می شود که از آن حرکت حرارتی مفرط حاصل و از آن حرارت دود تیره ای برمی خیزد و دماغ و رگها را ممتلی می سازد و نور عقل را می پوشاند و اثر قوه عاقله را ضعیف می کند و به این جهت در صاحب غضب موعظه و نصیحت اثری نمی بخشد بلکه پند و موعظه درشتی و شدت را زیاد می کند و حرکت قوه غضبیه به این جهت امری است که هنوز واقع نشده است بلکه محتمل الوقوع است و به جوش آمدن شعله غضب به جهت دفع آن است یا به سبب امری است که واقع شده و حرکت آن به جهت انتقام است پس اگر انتقام ممکن باشد و قدرت بر آن داشته باشد چون غضب به حرکت آمد خون از باطن به ظاهر میل می کند و رنگ آدمی سرخ می شود و اگر انتقام ممکن نباشد و از آن مأیوس باشد خون میل به باطن می کند و به آن جهت رنگ آدمی زرد می شود و اگر غضب بر کسی باشد که نداند خواهد توانست انتقام از او بکشد یا نه گاهی خون میل به باطن و گاهی میل به ظاهر می کند و به این جهت رنگ آدمی گاهی سرخ و گاهی زرد می شود و مخفی نماند که مردمان در قوه غضبیه بر سه قسم اند بعضی در طرف افراط هستند که در وقت غضب فکر و هوشی از برای ایشان باقی نمی ماند و از اطاعت عقل و شرع بیرون می روند و طایفه ای در طرف تفریطند و مطلقا قوه غضبیه ندارند و در جایی که عقلا و یا شرعا غضب لازم است مطلقا از جا برنمی آیند و گروهی بر جاده اعتدال مستقیم اند که غضب ایشان به موقع و غلظت ایشان به جاست و در هنگام غضب از حد شرع و عقل تجاوز نمی کنند و شکی نیست که حد اعتدال آن مرغوب و مطلوب است بلکه آن فی الحقیقه غضب نیست بلکه شجاعت و قوت نفس است و طرف تفریط آن نیز اگر چه غضب نباشد اما مذموم و قبیح و نتیجه جبن و خواری است و بسا باشد که از غضب بدتر بوده باشد زیرا که کسی را که هیچ قوه غضبیه نباشد بی غیرت و خالی از حمیت است و از این جهت گفته اند کسی که در موضع غضب به غضب نیاید خر است و از حضرت امیرالمومنین علیه السلام مروی است که حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم از برای دنیا هرگز به غضب نمی آمد اما هرگاه از برای حق غضبناک می شد احدی را نمی شناخت و غضب او تسکین نمی یافت تا یاری حق را نمی کرد و از آنچه گفتیم معلوم شد که غضب مذموم آن است که در حد افراط باشد زیرا که اعتدال آن ممدوح است و تفریط آن غضب نیست اگر چه از صفات ذمیمه است