صفت چهاردهم - مراء و جدال و مخاصمه

و مراء و جدال عبارت است از اعتراض کردن بر سخن غیر و اظهار نقص و خلل آن در لفظ یا در معنی به قصد پست کردن و اهانت رسانیدن به آن شخص و اظهار زیرکی و فطانت بدون باعث دینی و فایده آخرت است و خصومت نیز نوعی از جدال است و آن جدال و لجاج کردن در سخن است به جهت رسیدن به مالی یا مقصودی دیگر اما مراء و جدال از اخلاق مذمومه و صفات رذیله است خواه در مسایل علمیه باشد یا غیر اینها و خواه اعتراض به حق باشد یا باطل مگر اینکه متعلق به مسایل دینیه باشد و غرض و قصد فهمیدن یا فهمانیدن حق باشد که در این صورت ضرر ندارد و آن را مراء و جدال نگویند بلکه ارشاد و هدایت نامند و علامت آن آن است که تو را مضایقه نباشد از آنکه مطلب حق از جانب غیر تو ظاهر شود و علامت مجادله آن است که اگر سخن حق بر زبان آن طرف جاری شود ترا ناخوش آید و خواهی آنچه تو می گویی صحیح باشد و آن را به طریق جدال بر خصم تمام کنی و نقص و خلل کلام او را ظاهر سازی همچنان که مذکور شد اولی مذموم نیست بلکه ممدوح و نتیجه قوت معرفت و بزرگی نفس است ولی دومی مذموم و منهی عنه و باعث هیجان غضب و حصول حقد و حسد است از هر دو جانب و بسا باشد که موجب تشکیک و شبهه خود یا دیگران در اعتقادات حقه شود و از این جهت است که حق سبحانه و تعالی نهی از آن فرموده است که و اذا رایت الذین یخوضون فی آیاتنا فأعرض عنهم حتی یخوضوا فی حدیث غیره إنکم إذا مثلهم خلاصه معنی آنکه هرگاه ببینی کسانی را که فرو می روند در آیات ما و مشغول نکته گیری بر آنها می شوند از ایشان کناره کنید تا مشغول حدیثی دیگر شوند که اگر چنین نکنی تو نیز مثل ایشان خواهی بود و از حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم مروی است که حقیقت ایمان بنده کامل نمی شود مگر وقتی که مراء و جدال را ترک کند اگر چه حق با او باشد و از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام مروی است که فرمود هرگز مجادله و مراء مکن با صاحب حلمی و نه با سفیهی چون صاحب حلم دشمن تو می شود و سفیه تو را اذیت می رساند و فرمود که زنهار حذر کنید از مراء و جدال که باعث عداوت و کشف عیوب می گردد و این صفت مذمومه به کثرت مجادله کردن و غالب شدن بر خصم خواه به حق و خواه به باطل قوت می گیرد تا می رسد به جایی که صاحب آن مثل سگ گیرنده دایم راغب است که با هر کس درافتد و همیشه در پی آن است که سخنی از کسی بشنود و در آن دخل و تصرف کند و از آن لذت یابد خصوصا در مجمعی که بعضی از ضعفاء العقول باشند و این خلق خبیث را کمالی دانند و صاحب آن را به آن ستایش کنند و گویند فلان شخص حراف و جدلی و تیز بحث است و کسی او را ملزم نمی تواند کرد و به این شاد می شود غافل از اینکه این از خباثتی است که در باطن او جای دارد و اما خصومت که لجاج کردن در کلام است از جهت استیفای مطلب و مقصود خود آن نیز چون مراء و جدال مذموم و بد و غایله آن بی حد است ابتدای اکثر شرور وفتن و مصدر انواع رنج و محن است حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود که هرگز جبرییل به نزد من نیامد مگر مرا موعظه کرد و آخر کلامش این بود که زنهار احتراز کن از لجاج و تنگ گیری بر مردم که آن عیب آدمی را ظاهر و عزت او را تمام می کند و فرمود که دشمن ترین مردم در نزد خدا لجوج خصومت کن است و حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمود که بر شما باد حذر کردن از مراء و خصومت که اینها دلها را بیمار می کند و بر برادران نفاق می رویاند و از امام به حق ناطق جعفر بن محمد الصادق مروی است که از خصومت احتراز کنید که آن دل را مشغول و گرفتار می کند و باعث کینه و نفاق می گردد و شک در این نیست که اکثر فتنه ها و ناخوشیها از خصومت برخاسته