Bab-ı Esrar (Düşüngülü Eleştiri)
A
0
Altın Yaprak
'Hu, hu, hu derviş / Derviş bir dergâh açmış
Eteği sırlar saçmış / Ama kimse bilmemiş
Hu, hu, hu derviş / başı göklere ermiş
Sakalı yere değmiş / Dudağı sırlar saçmış
Ama kimse duymamış…' Tekerleme kitaptan.
Polisiye romanlarının vazgeçilmezi Ahmet Ümit, 'Bab-ı Esrar'da
bir sufinin yaşamını Mevlevi biri gibi içten dile getirmiş.
Bu kez romanı özetleme yerine sizlere Karen'in babası Poyraz'ın
Musa Peygamber'e benzeyen öyküsünü okutacağım: 'İncecik yağan karı
bir kamçı gibi savuran sert bir rüzgâr. Yaptığı işten utandığı için
yüzünü sadece insanlardan değil kardan da, rüzgârdan da saklayan bir
adam; bebeğin babası. Sepetin içinde, bu acımasız dünyadan da, onu
terk etmeye hazırlanan babasından da, kendi çaresizliğinden de
habersiz uyuyan bir bebek. İnsanların yaptığı kötülüğe
öfkelendiğinden midir, yoksa bebeği kurtarmak istediğinden midir,
bütün gücüyle kapıya saldıran deli bir rüzgâr. Küçük Poyraz'ı
kurtaran, bir anlamda bana bu hayatı armağan eden rüzgâr. Kapıyı açıp
ayaklarının ucundaki sepette bir bebek bulan aydınlık yüzlü bir
derviş.' (s.153)
Ümit, bu kez polis yerine, ona yakın olan sigorta eksperini
kahraman yapmış. Bir İngiliz ile özdeşleşmeyen bir karakter
yaratmaya çalışmış. Üç milyon paund parayı kurtarmaya gelen Karen,
tasavvuf felsefesinin peşinden koşuyor. Gerçekçi değil. Yazar,
romanlarında ayağı yere basan güçlü kahramanlar yaratıyor.
Kurmaca metinlerle yazılmış fantastik bir roman. 'Kukla' ve
'Kavim' gibi karmaşık olmadığı gibi, çok seslilik de verilememiş.
Ahmet Ümit, 'Bab-ı Esrar'ı yazarken yararlandığı kaynaklardan
çıkardığı hazır söz kalıplarını birkaç kez yama yaparak kullanması
eğreti kurgu izlenimi veriyor. " 'Allah, Hazreti Âdem'in burnuna
yaşam nefesini verirken, kendi ruhundan bir parçayı da onun canına
katmıştır… …Tıpkı Cenabı Hak gibi' (on üç satır) 'Yani Şems,
Mevlânâ'yı Allah'a götüren kişiydi, öyle mi?' Gülümseyerek başını
salladı. 'Gösteren de diyebilirsin.' " (s.350)
Ümit, aynı söz kalıbını ikinci kez yama yapıyor: "…İzzet
Efendi'nin söylediklerini hatırlatıyor bana. 'Allah, Hazreti Âdem'in
burnuna yaşam nefesini verirken, kendi ruhundan bir parçayı onun
canına katmıştır… …Tıpkı Cenabı Hak gibi.' Evet, işte büyük sır
buydu... …İzzet Efendi'nin ortak sırrı buydu: Cenabı Hak olmak…"
(s.362) Ahmet Ümit, aynı söz kalıbını birbiriyle örtüşmeyen iki
farklı yerde kullanmış. Birinci yama anlamına uymamış. İkincisinin
ise, 'Cenabı Hak olmak…' dini inanışlarımızla örtüştüğü söylenemez.
Sanırım, yazar daha önce hazırladığı söz kalıplarını yama yaparken bu
hataya düştü.
Şiirsel bir duruşu olan Ahmet Ümit, 'Bab-ı Esrar'a kutupluluk
yarattığı söylenebilir. (5 puan***/2 puan****) 'Kukla' ve 'Kavim'de
olduğu gibi gerilimi yüksek tuttuğu söylenemez. Tasavvuf felsefesine
daha yakın bir duruş gösteriyor. Dini, sevgi ve aşk üzerine
yorumlayan kişilerin de ilahi aşkları uğruna cinayet
işleyebileceklerini vurguluyor.
Ümit, 'Bab-ı Esrar'ı yüzde 49.8*(50.7)** diyalogla yazmış. (0
p*** / 4 p****) Sayfada ortalama 4.3* (3.5)** paragraf yapmış. (0 p
***/ 0 p ****) Romanlarında kendine özgü bir dil oluşturan Ümit,
'Bab-ı Esrar'ı yüzde 19.7 yabancı sözcükle yazmış. (0 p / 0 p-
'Masumiyet Müzesi' yüzde 24.5 yabancı sözcük) Benöyküsel dille
anlatılmış. Alt anlatıcı olarak Tebrizli Şems de ben anlatım yapmış.
Poyraz Efendi'nin öyküsü, tanrısal anlatımla yapılmış, yalnız Karen
ağzından verilmiş gibi…
Yazarların belleğini sergileyen dil ve söylemden başka ne var?
Savruk bir diliniz varsa, Nobel ödülü almış da olsanız, size kim
edebiyat büyücüsü der!?.. Güzel parıltılı sözler (5 p / 10 p): 'Hayat
kadınlara acımasız davranıyor' (s.296) 'Su, sabrın simgesi,
istiridyenin yurdudur. Su olmasaydı, inci de olmazdı. Sabırlı ol ki
istiridye gibi inciler yapasın.' (s.129) İyi olmayan yazı okuru
ısırır, hoş olmayan sözler: 'Demek babam Tanrı olmak istiyordu.'
(s.367) Az da olsa kullandığı yöresel ağız: 'Vay, Kadirim, Goca
Gonyalım' (s.221) Yazarın bir türlü vazgeçemediği absürt ve argolu
sözler: 'Serhad denen dallamanın' (s.98) 'o herif itin biri.' (s.217)
Bir atmosfer oluşturmak için kullandığı yabancı sözcükler: 'Mesleki
deformasyon' (s.121) 'strese dayalı paranoya.' (s.121)
Kendine özgü nefis benzetmeler yapan Ümit'in romana anahtar olan
ayrıntıları (5 p / 10 p): " 'O yüzük sana hakikati öğretecek.'
'Hakikati? Yani yangını kimin çıkardığını mı?' '…Parayla ilgili. Sen,
iblislerin cirit attığı o yangın yerinde hakikati aramıyorsun, parayı
arıyorsun. Hakikat paradan daha değerlidir.' Zaten allak bullak olan
kafam çorba kazanına dönmüştü." (s.129)
Şems-i Tebrizi'yi Tanrı ile konuşturan Ümit, sözcüklerin bir
gözünü boyayarak yananlam katmış. 'Babamla ilgili anılarımı kovmak
için bakışlarımı pencereden aldım' (s.17) 'Sigara kokan nefesi yüzümü
yaladı.' (s.173) Sayfada ortalama 3.1 (0.1) kez mecaz yapmış, oldukça
yüksek bir oran.(21.7 p / 8.4 p)
İngiliz Karen'i 'elin herifi' diye konuşturan Ü mit, yazın
dilini kuruluktan kurtaran gülmeceyi sayfada ortalama 0.0179 (0.2)
kez kullanmış. (0.2 p / 2 p) 'Ben, Musa Peygamber gibi sepet içinde
keşfe çıkmışım dünyayı, sizin gibi ana kucağında değil' (s.153)
Romanlarına mistik bir gizem katmasını bilen Ümit, yönelttiği
sorularla okurun kalesine ortalama 5 (4.4) gol atmış. (15 p / 4.2 p)
Soran sorgulayan bir yazar: 'Kimdim ben, mistik olayların ışığında
yaşamının anlamını arayan babamın kızı Kimya mı, yoksa bütün olaylara
son derece mantıklı bir şekilde bakmaya çalışan annemin kızı Karen
mi' (s.190)
Yedi yüz yıldır çözülemeyen Şems-i Tebrizi cinayetini ele alan
Ümit, doğa güzelliklerini yaşatan betimlemeleri sayfada ortalama 9
(6.4) satır yapmış. (1.8 p / 1.3 p) 'Caddelerde, evlerin
duvarlarında, pencerelerin camlarında, ağaçların yapraklarında,
insanların yüzünde, her yerde bal rengi bir ışık.' (s.24) Ruh
çözümlemelerini ise sayfada ortalama 0.4 kez yapmış. (0.1 p / 0.2 p)
'Galiba emin olamadığımdan. Evet, bir yanım bu bebeği doğurmak
istiyor, ama öteki yanım bu isteğimin çok aptalca olduğunu
söylüyordu.' (s.50)
Sıkça geriye dönüş tekniğinden yararlanan Ümit, okurunun
belleğinde imge bahçeleri oluşturmasını bilmiş. 'Güneş ışığı gibi
parıltılı sarı saçlar, gökyüzü kadar derin mavi gözler…' (s.279)
Sayfada ortalama 1.7 (1.3) kez imge yapmış. (13.6 p / 4.8 p)
Polisiye romanlarda pek de donanımlı olmayan Ümit, kahramanın
çözülüş manzaralarını (iç çözümleme) sayfada ortalama 0.010 kez
yapmış. (0 p) " 'Neler oluyor?' Söylendim tedirginlik içinde. 'Kim bu
adam? Neden çıkıyor karşıma? O yüzüğü neden verdi bana?' Soru dolu
bakışlarım Mevlânâ Türbesi'ne takıldı." (s.53)
Bir yurdu olmayan atasözünü, köylü ağzı olarak düşündüklerinden
mi bilmem, yazarlarımız kullanmıyorlar. Halk diliyle ilim olmaz ama
edebiyat yapılır. Sanırım atasözünde de yenilik gerekiyor..? Sayfada
ortalama 1.8 (1.1) kez deyim kullanılmış. (12.6 p / 7 p) 'Bu kadar
ince eleyip sık dokumamın nedeni' (s.102) 'Bir çuval inciri berbat
etmiş olurdum.' (s.116) Çocukluğumuzdan beri kullanılan deyimler,
üretken olmalıyız.
Muhafazakâr yazarlar gibi romanlarında aşkı pek öne çıkarmayan
Ümit, yayınevinin bölüm aralarında kırk iki sayfa boş bıraktığını
görmüyor mu?.. Ne diyebilir ki...! Yazar, içsel sesleri dile getiren
içmonoloğu sayfada ortalama 0.010 kez kullanmış. (0.1 p / 0.1 p)
'Aklımız gerçeği göremezse, kontrolü ele geçiren bilinçaltımız, abuk
sabuk kâbuslar gösterir diye açıkladım kendi kendime.' (s.34)
Polisiye romanlarını zehir hafiye gibi yazan Ümit, nefis
benzetmeleri sayfada ortalama 2.7 (2.4) kez yapmış, yüksek bir oran.
(10.8 p / 7.2 p) 'Bir çocuk gibi sarardı yüzü. Suskunluk ağır bir nem
gibi kapladı çilehaneyi. Suçluluk bir dağ gibi çöktü omuzlarına'
(s.165) Eğretilemeyi ise sayfada ortalama 0.3 kez yapmış. (0.9 p /
1.8 p) 'Hayal Ülkesi'nin büyücüleri arasındaki savaş…' (s.51) 'Kim
kızdırmış benim dişi kaplanımı?' (s.106)
Fantastik öğelerin hakim olduğu kurguyla yazan Ümit, yazın
diline estetiklik katan ikilemeleri sayfada ortalama 0.8 kullanmış.
(1.6 p / 2.2 p) 'Doya doya, hıçkıra hıçkıra terk edilmiş' (s.382)
'Kukla'da polisleri tüm kirli işlere bulaştıran Ümit, anlam
zenginliği ve derinlik katan pekiştirmeleri sayfada ortalama 0.6 kez
kullanmış. (1.8 p / 2.1 p) 'Her ikisi yan yana, can cana oturdu'
(s.349)
Mevlevi sözlerini öne çıkaran Ümit, varlıkların durumlarını
gösteren sıfatı sayfada ortalama 5.3 kez kullanmış. (10.6 p / 9 p)
'dar alnında uyumlu iki çizgi gibi duran kaşlarının altında üzüm
karası iri gözler, kemerli, sivri bir burun' (s.16)
Okurunu gizemli oylumlarda gezdiren Ümit, terimi sayfada
ortalama 4.8 kez kullanmış. (14.4 p / 19.8 p) 'Ziya da düofondan
sekreterine' (s.79) 'Oteldeydik. Ütü odasında.' (s.100)
Şiir ve mistik öykülerle yazın diline zenginlik katan Ümit,
kahramanın içinden geçenleri yansıtan bilinççakımını sayfada ortalama
0.021 kez yapmış. (0.1 p / 0 p) 'Rastlantı filan değil, önceden
tasarladığınız bir oyun diye geçirdim içimden.' (s.88)
Edebiyatın olanaklarını nasıl kullanacağını bilen Ümit, yazının
içinde süs gibi duran söz kalıplarını montaj tekniğiyle sayfada
ortalama 0.0263 (0.0294) kez kullanmış. (0.3 p / 0.1 p) "Mürşit ile
müridin arasına kimse giremez. Mevlânâ Hazretleri, 'Mürşit, müridi
Hakka götüren kapıdır' diyor." (s.264)
Kendine özgü mistik iklim yaratan Ümit, sayfada ortalama 0.417
kez (37 dize şiir, 34 satır öykü, 31 satır söz, 27 dize tekerleme)
alıntı yapmış. (0.4 p / 0 p)
Ahmet Ümit, fantastik romanına Kon/ya ve Mevlana'ya yakışan
nefis bir final yapmış. Bab-ı Esrar'a, Düşüngülü Eleştiri
kriterlerine göre 121 puan verildi. (Masumiyet Müzesi: 96.2 p) * * *
* * Bab-ı Esrar / Ahmet Ümit / Doğan Kitap / 394 s.
*-'Bab-ı Esrar' romanının değeri.
**-'Kavim' romanının değeri.
***-'Bab-ı Esrar' romanının puanı.
****-'Masumiyet Müzesi' romanının puanı.
Bu şiiri puanla
Henüz puan verilmemiş