بخش ۳ - قصّهٔ نصر احمد

و چنان خواندم در اخبار سامانیان که نصر احمد سامانی هشت ساله بود که از پدر بماند که احمد را به شکارگاه بکشتند و دیگر روز آن کودک را بر تخت ملک بنشاندند بجای پدر آن شیربچه ملک زاده یی سخت نیکو برآمد و بر همه آداب ملوک سوار شد و بی همتا آمد اما در وی شرارتی و زعارتی و سطوتی و حشمتی به افراط بود و فرمان های عظیم می داد از سر خشم تا مردم از وی در رمیدند و با این همه به خرد رجوع کردی و می دانست که آن اخلاق سخت ناپسندیده است یک روز خلوتی کرد با بلعمی که بزرگ تر وزیر وی بود و بوطیب مصعبی صاحب دیوان رسالت- و هر دو یگانه روزگار بودند در همه ادوات فضل- و حال خویش به تمامی با ایشان براند و گفت من می دانم که این که از من می رود خطایی بزرگ است و لکن با خشم خویش برنیایم و چون آتش خشم بنشست پشیمان می شوم و چه سود دارد که گردن ها زده باشند و خانمان ها بکنده و چوب بی اندازه بکار برده تدبیر این کار چیست ایشان گفتند مگر صواب آنست که خداوند ندیمان خردمندتر ایستاند پیش خویش که در ایشان با خرد تمام که دارند رحمت و رأفت و حلم باشد و دستوری دهد ایشان را تا بی حشمت چون که خداوند در خشم شود به افراط شفاعت کنند و به تلطف آن خشم را بنشانند و چون نیکویی فرماید آن چیز را در چشم وی بیارایند تا زیادت فرماید چنان دانیم که چون برین جمله باشد این کار به صلاح بازآید نصر احمد را این اشارت سخت خوش آمد و گفت ایشان را بپسندید و احماد کرد برین چه گفتند و گفت من چیزی دیگر بدین پیوندم تا کار تمام شود و به مغلظ سوگند خورم که هر چه من در خشم فرمان دهم تا سه روز آن را امضا نکنند تا درین مدت آتش خشم من سرد شده باشد و شفیعان را سخن به جایگاه افتد و آنگاه نظر کنم بر آن و پرسم که اگر آن خشم به حق گرفته باشم چوب چندان زنند که کم از صد باشد و اگر به ناحق گرفته باشم باطل کنم آن عقوبت را و برداشت کنم آن کسان را که در باب ایشان سیاست فرموده باشم اگر لیاقت دارند برداشتن را و اگر عقوبت بر مقتضای شریعت باشد چنانکه قضاة حکم کنند برانند بلعمی گفت و بوطیب که هیچ نماند و این کار به صلاح بازآمد آنگاه فرمود و گفت بازگردید و طلب کنید در مملکت من خردمندتر مردمان را و چندان عدد که یافته آید به درگاه آرند تا آنچه فرمودنی است بفرمایم این دو محتشم بازگشتند سخت شادکام که بلایی بزرگتر ایشان را بود و تفحص کردند جمله خردمندان مملکت را و از جمله هفتاد و اند تن را به بخارا آوردند که رسمی و خاندانی و نعمتی داشتند و نصر احمد را آگاه کردند فرمود که این هفتاد و اند تن را که اختیار کرده اید یک سال ایشان را می باید آزمود تا تنی چند از ایشان بخرد تر اختیار کرده آید و همچنین کردند تا از میان آن قوم سه پیر بیرون آمدند خردمند تر و فاضل تر و روزگار دیده تر و ایشان را پیش نصر احمد آوردند و نصر یک هفته ایشان را می آزمود چون یگانه یافت راز خویش با ایشان بگفت و سوگند سخت گران نسخت کرد به خط خویش و بر زبان براند و ایشان را دستوری داد به شفاعت کردن در هر بابی و سخن فراخ تر بگفتن و یک سال برین برآمد نصر احنف قیس دیگر شده بود در حلم چنانکه بدو مثل زدند و اخلاق ناستوده به یکبار از وی دور شده بود