بخش ۱ - باب زرگر و سیاح

رای گفت شنودم مثل حلم و تفضیل آن بر دیگر محاسن اخلاق ملوک و مناقب عادات جهان داران اکنون بازگوید داستان ملوک در معنی اصطناع به خدمتگاران و ترجیح جانب صواب در استخدام ایشان تا مقرر گردد که کدام طایفه قدر تربیت نیکوتر شناسند و شکر آن بسزاتر گزارند برهمن جواب داد که ان الصنیعة لاتکون صنیعة و قوی تر رکنی در این معنی شناختن موضع اصطناع و محل اصطفاست چه پادشاه باید که صنایع خود را به انواع امتحان بر سنگ زند و عیار رای و رویت و اخلاص و مناصحت هر یک معلوم گرداند و معول دران تصون و عفاف و تورع و صلاح را داند که مایه خدمت ملوک سداد است و عمده سداد خدای ترسی و دیانت و آدمی را هیچ فضیلت ازان قوی تر نیست که پیغمبر صلی الله علیه و سلم کلکم بنو آدم طف الصاع بالصاع لیس لاحد علی احد فضل الا بالتقوی و صفت ورع آنگاه جمال گیرد که اسلاف به نزاهت و تعفف مذکور باشند و به صیانت و تقشف مشهور و هرگاه که سلف را این شرف حاصل آمد و صحت انتمای خلف بدیشان از وجه عفت والده ثابت گشت و هنر ذات و محاسن صفات این مفاخر را بیاراست استحقاق سعادت و استقلال ترشیح و تربیت روشن شود و اگر در این شرایط شبهتی ثابت شود البته نشاید که در معرض محرمیت افتد و در اسرار ملک مجال مداخلت یابد که ازان خللها زاید و اثر آن به مدت پیدا آمد و مضرت بسیار به هر وقت در راه باشد و به هیچ تاویل منفعتی صورت نبندد جگرت گر ز آتش است کباب تا زماهی نگر نجویی آب و چون در این طریق که اصل و عمده است احتیاطی بلیغ رفت صدق خدمتگار و احتراز او از تحریف و تزویز و تفاوت و تناقض باید که هم تقریر پذیرد و راستی و امانت در قول و فعل به تحقیق پیوندد چه وصمت دروغ عظیم است و نزدیکان پادشاه را تحرز و تجنب ازان لازم و فریضه باشد و اگر کسی را این فضیلت فراهم آید تا به حق گزاری و وفاداری شهرتی تمام نیابد و اخلاص او در حق دیگران آزموده نشود ثقت پادشاهان با حزم و هرگز بدو مستحکم نگردد که سست بروت دون همت قدر انعام و کرامت به واجبی نداند و به هر جانب که باران بیند پوستین بگرداند و کافی خردمند و داهی هنرمند جان دادن از این سمت کریه دوستر دارد التفات رای پادشاهان آن نیکوتر که به محاسن ذات چاکران افتد نه به تجمل و استظهار و تمول بسیار چه تجمل خدمتگذار به نزدیک پادشاه عقل و کیاست و استظهار علم و کفایت والذین العلم درجات و اسباب ظاهر در چشم اصحاب بصیرت و دل ارباب بصارت وزنی نیارد زن مرد نگردد بنکو بستن دستار و در بعضی از طباع این باشد که نزدیکان تخت را به اکرام و اعزاز و مخصوص باید گردانید و مرد از خاندان های قدیم طلبید و نهمت به اختیار اشراف و مهتران مصروف داشت این همه گفتند اما عاقلان دانند که خاندان مرد خرد و دانش است و شرف او کوتاه دستی و پرهیزگاری و شریف و گزیده آن کس تواند بود که پادشاه وقت و خسرو زمانه او را برگزیند و مشرف گرداند قال بعض اللموک الاکابر نحن الزمان من رفعناه ارتفع و من وضعناه اتضع و از عادات روزگار مالش اکابر و پرورش راذل معهود است و هیچ زیرک آن را محال و مستنکر نشمرد و هرگاه که لییمی در معرض وجاهت افتساد نکبت کریمی توقع باید کرد و ملوک را آن نیز این همت باشد که پروردگار خود را کار فرمایند و اعتماد بر ابنای دولت خویش مقصور دارند و آن هم از فایده ای خالی نیست که چون خدمتگزار از حقارت ذات خویش باز اندیشد شکر ایثار و اختیار لازم تر شناسد زیرا که در یافتن آن تربیت خود را دالتی صورت نتواند کرد اما این باب آنگاه ممکن تواند بود که عفاف موروث و مکتسب جمع باشد و حلیت فضل و براعت حاصل چه بی این مقدمات نه نام نیک بندگی درست آید و نه لباس حق گزاری چست و چون کسی بدین اوصاف پسندیده متحلی بود و از بوته امتحان بدین نسق که تقریر افتاد مخلص بیرون آمد و اهلیت درجات از همه وجوه محقق گشت در تربیت هم نگاه باید داشت و بآهستگی در مراتب ترشیح و مدارج تقریب برمی کشید تا در چشمها دراید و حرمت او بمدت در دلها جای گیرد و بیک تگ بطوس نرود که بگسلد و طاعنان مجال وقیعت یابند و پوشیده نماند که اگر طبیب به نظر اول بیماری را علاج فرماید زود کالبد بپردازد و همانا که بشریت دوم حاجت نیفتد لکن طبیب حاذق آنست که از حال ناتوان و مدت بیماری و کیفیت علت استکشافی کند و نبض بنگرد و دلیل بخواهد و پس از وقوف بر کلیات و جزویات مرض در معالجت شرع پیوندد و در آن ترتیب نگاه دارد و از تفاوت هر روز بر حسب تراجع و تزاید ناتوانی غافل نباشد تا یمن نفس او ظاهر گردد و شفا و صحت روی نماید و در جمله بر پادشاه تعرف حال خدمتگزاران و شناخت اندازه کفایت هر یک فرض است تا بر بدیهه بر کسی اعتماد فرموده نشود که موجب حسرت و ندامت گردد و از نظایر این تشبیب حکایت آن مرد زرگر است رای گفت چگونه است آن گفت