۱ - النوبة الثانیة
ر رشیدالدین میبدی
0
Altın Yaprak
این سورة الزخرف سه هزار و چهارصد حرف است و هشتصد و سی و سه کلمت و هشتاد و نه آیت جمله بمکه فرو آمد باتفاق مفسران مگر مقاتل که گفت و سیل من ارسلنا به بیت المقدس فرو آمد شب معراج و این آیت هم مکی شمرند زیرا که از مکه مصطفی ص را به بیت المقدس برده بودند و در این سوره سه آیت منسوخ است اول فإما نذهبن بک فإنا منهم منتقمون دوم فذرهم یخوضوا و یلعبوا سوم فاصفح عنهم و قل سلام تا اینجا منسوخ است و باقی آیت محکم
این هر سه آیت منسوخند بآیت سیف و در فضیلت سورة ابی بن کعب روایت کند از مصطفی ص قال من قرأ سورة الزخرف کان ممن یقال لهم یوم القیمة یا عبادی لا خوف علیکم الیوم و لا انتم تحزنون ادخلوا الجنة انتم و ازواجکم تحبرون
حم و الکتاب المبین الکتاب القرآن اقسم الله تعالی به و بصفاته انه جعله قرآنا عربیا و لیس بمفتری کما زعمه بعضهم و قیل الکتاب اللوح المحفوظ و قیل الکتاب الخط و اقسم به تعظیما لنعمته فیه المبین الذی ابان طریق
الهدی من طریق الضلالة و ابان ما یحتاج الیه الامة من الشریعة و قیل المبین البین لانه من حروف یعرفونها
قال ابن عیسی البیان ما یظهر به المعنی للنفس عند الادراک بالبصر او السمع
و ذلک علی خمسة اوجه لفظ و خط و اشارة و عقد و هییة کالاعراض و تکلیح الوجه
إنا جعلناه قرآنا عربیا ای بیناه و انزلناه علی لغة العرب و قیل وصفناه و سمیناه کقوله ما جعل الله من بحیرة و جعلوا الملایکة الذین هم عباد الرحمن إناثا الذین جعلوا القرآن عضین أ جعلتم سقایة الحاج کلها بمعنی الوصف و التسمیة و یستحیل ان یکون بمنی الخلق لعلکم تعقلون لکی تفهموا معانیه و ما شرع لکم فیه و إنه یعنی القرآن فی أم الکتاب ای فی اللوح المحفوظ کقوله بل هو قرآن مجید فی لوح محفوظ ای القرآن نسخ من اللوح المحفوظ الذی عند الله قال ابن عباس ان اول ما خلق الله القلم فامره ان یکتب ما یرید ان یخلق بالکتاب عنده ثم قرأ و إنه فی أم الکتاب لدینا لعلی حکیم ای علی الشأن رفیع الذکر محکم من التناقض و الاختلاف تقدیر الایة و انه لعلی حکیم فی ام الکتاب لدینا
قال قتاده یخبر عن منزلته و شرفه ای ان کذبتم بالقرآن یا اهل مکة فانه عندنا لعلی رفیع شریف محکم من الباطل
أ فنضرب عنکم الذکر صفحا یقال ضربت عنه و اضربت عنه اذا ترکته و امسکت عنه و الصفح مصدر قولهم صفحت عنه اذا اعرضت عنه لان من اعرض عنک اراک صفحة عنقه و سمی العفو صفحا لانه اعراض عن الانتقام و المراد بالذکر القرآن و المعنی أ فنترک عنکم الوحی و نمسک عن انزال القرآن صفحا اعراضا عن تنبیهکم فلا نأمر و لا ننهاکم من اجل انکم اسرفتم فی کفرکم و ترکتم الایمان و العمل به مع علمنا بانه سیأتی من یقبله و یعمل به استفهام است بمعنی انکار میگوید باش ما این بساط وحی و تنزیل در نوردیم و وعظ و تنبیه از شما باز گردانیم و امر و نهی در باقی کنیم از بهر آنکه شما ایمان نیاوردید و در کفر و شرک گزافکاری کردید یعنی این نکنیم که ما میدانیم بعلم قدیم که قومی خواهند بود از آفریدگان که این قرآن و این وحی و پیغام بجان و دل بپذیرند و بر موجب آن عمل کنند
همانست که قتاده گفت و الله لو کان هذا القرآن رفع حین رده اوایل هذه الامة لهلکوا و لکن الله عاد بعایدته و رحمته فکرره علیهم عشرین سنة او ما شاء الله گفتا و الله که اگر در صدر این امت رب العزه قرآن از زمین برداشتی بکفر کافران و رد ایشان خلق همه هلاک شدندی و یک کس بنماندی لکن حق جل جلاله بانکار و کفر ایشان ننگرست بفضل و رحمت خود نگرست هم چنان قرآن روز بروز میفرستاد تمامی بیست سال تا کار دین تمام گشت و اسلام قوی شد
قال مجاهد و السدی الذکر فی هذه الآیة الوعید و المعنی أ فنعرض عنکم فلا نعاقبکم علی کفرکم أن کنتم قوما مسرفین نافع و حمزه و کسایی أن کنتم بکسر همزه خوانند یعنی ان تکونوا قوما مسرفین نضرب عنکم میگوید ما این سخن و این وعید باز گردانیم از شما نه آگاه کردن نه ترسانیدن نه عقوبت کردن اگر شما گروهی مشرکان گزافکاران اید المسرف هاهنا المشرک و کذلک نجزی من أسرف ای اشرک
و کم أرسلنا من نبی فی الأولین ای کم بعثنا فی القرون الماضیة من الرسل و الانبیاء
و ما یأتیهم من نبی إلا کانوا به یستهزؤن کاستهزاء قومک بک یعزی نبیه ص فأهلکنا أشد منهم بطشا ای اشد بطشا من قریش کعاد و ثمود
و مضی مثل الأولین کقوله مضت سنت الأولین و معناهما العبرة و العقوبة و قیل مضی ذکرهم و حدیثهم فی القرآن و تبین لکم کیف فعلنا بهم و ضربنا لکم الامثال
و لین سألتهم ای سیلت کفار مکة من خلق السماوات و الأرض لیقولن خلقهن العزیز العلیم اقروا بان الله خالقها و اقروا بعزه و علمه ثم عبدوا غیره و انکروا قدرته علی البعث لفرط جهلهم ثم قال الذی جعل لکم الأرض مهدا فیه وجهان احدهما ان الکلام متصل و تأویل الآیات الثلاث من الذی جعل لکم الارض مهدا من الذی نزل من السماء ماء بقدر من الذی خلق الازواج کلها مع قوله من خلق السماوات و الأرض
الوجه الثانی ان الکلام تم عند قوله العزیز العلیم ثم ابتدء الله عز و جل دالا علی نفسه بصنعه فقال الذی جعل ای هو الذی جعل لکم الأرض مهدا ای موضع قرار و طمأنینة و جعل لکم فیها سبلا طرقا لتسلکوا منها لامور الدین و الدنیا لعلکم تهتدون الی مقاصدکم فی اسفارکم و قیل تهتدون الی الایمان
و الذی نزل من السماء ماء بقدر ای بمقدار حاجتکم الیه فأنشرنا ای احیینا بلدة میتا لا زرع فیها و لا نبات و لم یؤنث المیت کانه اراد المکان او الفضاء کذلک تخرجون ای کما احیینا الارض بعد موتها یحییکم ۱ بعد موتکم فتخرجون من قبورکم احیاء قرأ ابن عامر و حمزة و الکسایی تخرجون بفتح التاء و ضم الراء و قرأ الباقون تخرجون بضم التاء و فتح الراء
و الذی خلق الأزواج کلها یعنی الاصناف کلها کالذکر و الانثی و السماء و الارض و الشمس و القمر و اللیل و النهار و الصیف و الشتاء و الجنة و النار و جعل لکم من الفلک ای السفن و الأنعام ما ترکبون لتستووا علی ظهوره لم یقل ظهورها لموضع ما ثم تذکروا نعمة ربکم إذا استویتم علیه بتسخیر المرکب فی البر و البحر و تقولوا سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین الاقران الضبط و الطاقة تقول اقرنت الرجل اذا ضبطته و ساویته فی القوة فصرت له قرنا کان الحسن بن علی ابن ابی طالب و یروی عن الحسین انه کان اذا رکب دابة قال الحمد لله الذی هدانا للاسلام و الحمد لله الذی اکرمنا بالقرآن و الحمد لله الذی من علینا بنبینا محمد ص ثم قال الحمد لله الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین
و روی عنه انه کان اذا عثرت دابته قال اللهم لا طیر الا طیرک و لا خیر الا خیرک و لا اله غیرک و لا ملجأ و لا منجی منک الا الیک و لا حول و لا قوة الا بک
و روی عن علی بن ربیعه انه شهد علیا ع حین رکب فلما وضع رجله فی الرکاب قال بسم الله فلما استوی قال الحمد لله
ثم قال سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین و إنا إلی ربنا لمنقلبون ثم حمد ثلاثا و کبر ثلاثا ثم قال لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفر لی انه لا یغفر الذنب الا انت ثم ضحک فقیل له ما یضحکک یا امیر المؤمنین قال رأیت رسول الله ص فعل ما فعلت و قال مثل ما قلت ثم ضحک فقلنا مم ضحک یا رسول الله قال یعجب ربنا عز و جل من عبده اذا قال لا اله الا انت ظلمت نفسی فاغفر لی انه لا یغفر الذنوب الا انت و یقول علم عبدی انه لا یغفر الذنوب غیری
قوله و إنا إلی ربنا لمنقلبون یعنی منقلبون الیه بالشکر و قیل منقلبون الیه فی المعاد مقرون بالبعث
و جعلوا له ای اعتقدوا و اثبتوا له من عباده یعنی الملایکة جزء ای ولدا لان الولد بعض ابیه و جزء منه و قیل جزء ای بنتا من قول العرب اجزأت المرأة اذا انثت و هم قبایل من العرب قالوا ان الله صاهر الجن فولدت له الملایکة تعالی الله عن ذلک و قیل الجزء هاهنا النصیب و معنی هذه الایة معنی قوله و جعلوا لله مما ذرأ من الحرث و الأنعام نصیبا إن الإنسان لکفور مبین ای ان الانسان فی قوله ذلک کافر ظاهر
أم اتخذ مما یخلق بنات هذا استفهام توبیخ و انکار یقول اتخذ ربکم لنفسه البنات و هن ادون و أصفاکم ای اخلصکم بالبنین و هم افضل هذا کقوله أ فأصفاکم ربکم بالبنین و اتخذ من الملایکة إناثا
و إذا بشر أحدهم بما ضرب للرحمن مثلا ای جعل له نعتا و قیل جعل له شبها و ذلک ان ولد کل شی ء شبهه و المعنی اذا بشر احدهم بالبنات ظل وجهه مسودا لما یعتریه من الکأبة و الغم و هو کظیم مملو حزنا و غیظا
أ و من ینشؤا قرأ حمزة و الکسایی و حفص ینشؤ بضم الیاء و فتح النون و تشدید الشین و معناه التربیة و قرأ الآخرون ینشؤ بفتح الیاء و سکون النون و تخفیف الشی ء ای ینبت و یکبر فی الحلیة فی الزینة یعنی النساء و هو فی الخصام ای فی المخاصمة غیر مبین للحجة من ضعفهن و سفههن
قال قتاده فی هذه الایة قلما تکلمت امرأة فترید أن تتکلم بحجتها الا تکلمت بالحجة علیها و قیل عنی بها اوثانهم یزینونها و هی لا تتکلم و لا تبین و من فی محل النصب علی الاضمار مجازه او من ینشؤ فی الحلیة تجعلونه بنات الله و قیل محله الرفع علی الابتداء و خبره مضمر تأویله او من ینشؤ فی الحلیة کمن هو ضده
و فی الایة تحلیل لبس الذهب و الحریر للنساء و ذم تزین الرجال بزینة النساء و الحلیة ما یتحلی به الانسان و سمی الله عز و جل اللؤلؤ فی موضعین من القرآن حلیة و یقال حلیة و حلی و جمع الحلیة حلی و جمع الحلی حلی
و جعلوا الملایکة الذین هم عباد الرحمن قرأ ابن عامر و ابن کثیر و نافع عند الرحمن بالنون و نصب الدال علی الظرف و تصدیقه قوله إن الذین عند ربک و قرأ الآخرون عباد الرحمن جمع عبد و قیل جمع عابد إناثا ای وصفوهم بالتأنیث خطأ کما وصفوه بالولد خطأ ثم بالادون خطأ و جهلا و معنی جعلوا فی هذه الایة وصفوا و عدوا کقول النبی ص حین قال له رجل ان شاء الله و شیت فقال ا جعلتنی لله ندا قل ما شاء الله ثم شیت
أ شهدوا خلقهم یعنی احضروا خلقهم حین خلقوا کقوله أم خلقنا الملایکة إناثا و هم شاهدون
قرأ نافع ا أشهدوا خلقهم علی ما لم یسم فاعله و لین الهمزة الثانیة بعد همزه الاستفهام و المعنی ا احضروا خلقهم ستکتب شهادتهم هذا تهدید کقوله و الله یکتب ما یبیتون و کقوله سنکتب ما قالوا و هذا کتابة الملک علیهم اعمالهم و قرء فی الشواذ سنکتب شهاداتهم و قال الکلبی و مقاتل لما قالوا هذه القول سألهم النبی فقال ما یدریکم انهم اناث قالوا سمعنا من آباینا و نحن نشهد انهم لم یکذبوا
فقال الله تعالی ستکتب شهادتهم و یسیلون عنها فی الآخرة
و قالوا لو شاء الرحمن ما عبدناهم ای الملایکة و قیل الاصنام قالوا لو شاء الرحمن ما امرنا بعبادتهم کقولهم و الله أمرنا بها و کانوا یقولون ذلک علی وجه الاستهزاء و قیل لم یعجل عقوبتنا علی عبادتنا ایاها لرضاه منا بعبادتها
قال الله تعالی ما لهم بذلک من علم ای ما لهم بحقیقة ما یقولون علم إن هم إلا یخرصون ای ما هم الا کاذبین فی قولهم ان الله رضی عنا بعبادتها و قیل ان هم الا یخرصون فی قولهم ان الملایکة اناث و انهم بنات الله
أم آتیناهم کتابا من قبله ای من قبل القرآن بان یعبدوا غیر الله فهم به ای بذلک الکتاب مستمسکون آخذون عاملون و قیل فیه تقدیم و تأخیر تقدیره اشهدوا خلقهم ام آتیناهم کتابا فیه ان الملایکة اناث و انهم بنات الله
بل قالوا ای لم یقولوا ذلک عن سمع و لا عن مشاهدة بل قالوا إنا وجدنا آباءنا علی أمة ای علی دین و ملة و طریقة و إنا علی آثارهم مهتدون
جعلوا انفسهم باتباع آبایهم مهتدین ای قلدوا آبایهم من غیر حجة قیل نزلت هذا فی الولید بن المغیرة و ابی جهل بن هشام و عتبة و شیبة ابنی ربیعة من قریش
و کذلک ما أرسلنا من قبلک فی قریة من نذیر إلا قال مترفوها متنعموها و رؤساؤها إنا وجدنا آباءنا علی أمة و إنا علی آثارهم مقتدون بهم هذا تسلیة للنبی ص ای هذا دأب کل قوم و ان تقلید الآباء و الکبراء داء قدیم
قل ا و لو جیتکم قرأ ابن عامر و حفص قال علی الخبر ای قال النذیر أ و لو جیتکم و قرأ الباقون قل علی الامر ای قل یا محمد ص أ و لو جیتکم بأهدی ای بدین اصوب مما وجدتم علیه آباءکم این سخن محذوف الجواب است و معنی آنست که یا محمد ص ایشان را گوی که تقلید پدران میکنند بکیش باطل که اگر من بشما آوردم دینی راست تر از آنکه پدران خویش را بر آن یافتید هم بر آن دین پدران خویش خواهید بود و اتباع دین من نخواهید کرد
وجه دیگر گفته اند أ و لو جیتکم بأهدی مما وجدتم علیه آباءکم ما تقولون اگر من دینی به از آن که پدران خویش را بر آن یافتید آورم شما چه گویید
ایشان جواب دادند که إنا بما أرسلتم به کافرون ما بآنچه شما را بآن فرستادند نخواهیم گرویدن قیل هذا اخبار عنهم و عمن تقدمهم من الامم انهم اجابوا الانبیاء بذلک حین دعوهم الی ترک التقلید ثم رجع الی ذکر الامم الخالیة فقال فانتقمنا منهم اهلکناهم هلاک استیصال فانظر کیف کان عاقبة المکذبین قال القفال لیس هذا لمحمد و لا لامته
و إذ قال إبراهیم یعنی و اذکر إذ قال إبراهیم لأبیه و قومه إننی براء ای بری ء مما تعبدون و البراءة مصدر وضع موضع النعت لا یثنی و لا یجمع و لا یؤنث تقول رجل براء و رجال براء و امرأة براء و نساء براء فاما البری فانه یؤنث و یجمع یقال بری ء و برییون و برییة و برییات
إلا الذی فطرنی ای خلقنی فإنه سیهدین ای یرشدنی لدینه
یحتمل ان الاستثناء متصل و کان فیهم من یعبد الله و یحتمل انه منقطع
و جعلها کلمة باقیة فی عقبه عقب الرجل ولده الذکور و الاناث و اولاد ذکورهم و لا یزال فی عقب ابراهیم من یوحد الله و الکلمة هی لا فی قولک لا اله الا الله کلمة البرایة مما دون الله لعلهم یرجعون الترجی لابراهیم ای قال ما قال لقومه رجاء قبولهم ذلک منه و قیل قل یا محمد مثله لقومک فانهم ولده لعلهم یرجعون الی الله و الی ملته
بل متعت هؤلاء و آباءهم یعنی قریشا و آبایهم متعتهم فی الدنیا بالامهال و السلامة من العذاب لعلمی بمن یولد منهم فیؤمنون حتی جاءهم الحق ای التوحید و الایمان و القرآن و رسول مبین یبین لهم الاحکام و قیل مبین ظاهر بالمعجزات و هو محمد ص
و لما جاءهم الحق ای القرآن و المعجزة قالوا هذا سحر و إنا به کافرون
و قالوا لو لا نزل ای هلا نزل هذا القرآن علی رجل من القریتین عظیم القریتان مکة و طایف و عظیم مکة جبار قریش عتبة بن ربیعه و قیل ابو جهل و قیل الولید بن المغیرة و عظیم الطایف هو ابن عبد یالیل ۱ الثقفی و قیل هو عروة بن مسعود الثقفی و قیل عمرو بن مسعود و قیل عمیر بن عمرو بن عوف کنیته ابو مسعود الثقفی و روی ان الولید بن المغیرة قال لو کان ما یقول محمد حقا انزل علی او علی ابی مسعود الثقفی
Bu şiiri puanla
Henüz puan verilmemiş