۱ - النوبة الثانیة

این سوره هزار و دویست و هشتاد و هفت حرف است سیصد و شصت کلمت و شصت آیت جمله بمکه فرو آمد باجماع مفسران و در این سورة دو آیت منسوخ است یکی فتول عنهم فما أنت بملوم منسوخ است باین آیت که بوی متصل است و ذکر فإن الذکری تنفع المؤمنین آیت دوم و فی أموالهم حق للسایل و المحروم منسوخ است بآیت زکاة و در بیان فضیلت سورة ابی بن کعب گفت قال رسول الله ص من قرأ سورة و الذاریات ذروا أعطی من الاجر عشر حسنات بعدد کل ریح هبت و جرت فی الدنیا قوله و الذاریات ذروا یعنی الریاح التی تذروا التراب ذروا کقوله تعالی تذروه الریاح تقول ذروت الشی ء ذروا اذا اطرته فی الهواء و اذریت الشی ء اذراء اذا نثرته بالارض و قوله ذروا مصدر افاد المبالغة فی الکثرة و قیل ذروا مفعول و المراد به المذرو فالحاملات وقرا یعنی السحاب تحمل ثقلا من الماء کقوله السحاب الثقال و قوله سحابا ثقالا فالجاریات یسرا هی السفن تجری فی الماء جریا سهلا کقوله له الجوار المنشآت فی البحر و من آیاته الجوار فی البحر حملناکم فی الجاریة فالمقسمات أمرا یعنی الملایکة میکاییل و جنده یقسمون ارزاق المرتزقین بامر الله و قیل الملایکة تاتی بامور مختلفة جبرییل بالغلظة و میکاییل بالرحمة و عزراییل بالموت و اسرافیل بالنفخ روی ان عبد الله بن کواء سأل علیا ع عن الذاریات فقال الریاح و عن فالحاملات وقرا فقال السحاب و عن فالجاریات یسرا فقال السفن و عن فالمقسمات أمرا فقال الملایکة و روی ان رجلا من اهل البصرة اسمه صبیغ جاء الی عمر بن الخطاب فقال ما الذاریات ذروا قال الریاح و لو لا انی سمعت رسول الله ص یقول ذلک لم اخبرک قال فما الحاملات وقرا قال السحاب و لو لا انی سمعت رسول الله ص یقول ذلک لم اخبرک قال فما الجاریات یسرا قال السفن و لو لا انی سمعت رسول الله ص یقول ذلک لم اخبرک قال فما المقسمات امرا قال الملایکة و لو لا انی سمعت رسول الله ص یقول ذلک لم اخبرک اقسم الله بهذه الاشیاء لما فیها من الدلالة علی صنعه و قیل فیها اضمار تقدیره و رب الذاریات روی عن کعب الاحبار قال لو حبس الله عز و جل الریح عن الارض ثلاثة ایام ما بقی علی الارض شی ء الا نتن و عن العوام بن حوشب قال تخرج الجنوب من الجنة فتمر علی جهنم فغمها منها و برکاتها من الجنة و تخرج الشمال من جهنم فتمر علی الجنة فروحها من الجنة و شرها من النار و قیل الشمال تمر بجنة عدن فتأخذ من عرف طیبها فتمر علی ارواح الصدیقین و عن عبد الله شداد قال ان الریح من روح الله عز و جل فاذا رایتموها فسلوا الله من خیرها و عوذوا به من شرها و عن جابر رضی الله عنه قال هاجت ریح کادت تدفن الراکب من شدتها فقال النبی ص هذه ریح ارسلت لموت منافق فقد منا المدینة فاذا رأس من رءوس المنافقین قد مات و روی ان مساکن الریاح اجنحة الکروبیین حملة الکراسی فتهیج من ثم فتقع بعجلة الشمس ثم تهیج من عجلة الشمس فتقع برؤوس الجبال فتقع فی البر فتأخذ الشمال حدها من کرسی بنات النعش الی مغرب الشمس و تأتی الدبور حدها من مغرب الشمس الی مطلع سهیل و تأتی الجنوب حدها من مطلع سهیل الی مطلع الشمس و تأتی الصبا حدها من مطلع الشمس الی کرسی بنات النعش فلا تدخل هذه فی حد هذه و لا هذه فی حد هذه و قال ابن عمر الریاح ثمان اربع منها عذاب و اربع منها رحمة اما الرحمة فالناشرات و المبشرات و الذاریات و المرسلات و اما العذاب فالعاصف و القاصف و الصرصر و العقیم و اراد ابن عمر ما فی القرآن من الفاظ الریاح قوله فالحاملات وقرا هی السحاب تحمل المطر روی عن خالد بن معدان قال ان فی الجنة شجرة تثمر السحاب فالسوداء التی نضجت تحمل المطر و البیضاء التی لم تنضج لا تحمل المطر و قال کعب السحاب غربال المطر و لو لا السحاب لا فسد المطر ما اصاب من الارض و فی روایة لو لا ذلک لخد فی الارض اخدودا و کان الحسن اذا نظر الی السحاب قال لله و الله رزقکم و لکن تحرمونه بخطایاکم و اعمالکم و عن عکرمة قال ما انزل الله عز و جل من السماء قطرة الا انبت بها فی الارض عشبة او فی البحر لؤلؤة و قال کعب المطر زوج الارض فالجاریات یسرا روی عن عبد الله بن عمر قال البحر زق بید ملک لو یغفل عنه الملک لطم علی الارض و قال النبی ص لا یرکبن رجل البحر الا غازیا او حاجا او معتمرا فان تحت البحر نارا و ان تحت النار بحرا و ان تحت البحر نارا و قال الحسن البحر طبق جهنم و قال کعب ما من لیلة الا و البحار تشرف علی الخلایق فتقول یا رب ایذن لنا نغرق الخطایین فیأمرها تبارک و تعالی فتسکن و سأل سلیمان بن داود ملک البحر فخرجت الیه دابة من البحر فجعلت تنسل من حیث طلعت الشمس حتی انتصف النهار تقول هذا و لما یخرج نصفی بعد فتعوذ بالله من البحر و من ملکه قوله فالمقسمات أمرا هذا کقوله فالمدبرات أمرا قال عبد الرحمن بن سابط یدبر امر الارض اربعة من الملایکة جبرییل و میکاییل و اسرافیل و ملک الموت علیهم السلام فجبرییل علی الجنود و الریاح و میکاییل علی القطر و النبات و ملک الموت علی قبض الارواح و اسرافیل یبلغهم ما یؤمرون به و فی الخبر ان رسول الله ص سأل جبرییل ان یتراءی له فی صورته فغشی علی رسول الله حین رآه ثم افاق و جبرییل یسنده واضعا احدی یدیه فی صدره و الأخری بین کتفیه فقال سبحان الله ما کنت اظن شییا من الخلق هکذا فقال جبرییل فکیف لو رأیت اسرافیل و قال ص رأیت جبرییل و قد هبط قد ملأ بین الخافقین علیه ثیاب سندس معلق به اللؤلؤ و الیاقوت و قیل المراد بالکل الملایکة لاجماعهم علی ان المقسمات امرا هم الملایکة فیکون الکل من جنس واحد لانه عطف بعضها علی بعض بالفاء و ذلک یقتضی اتصالا و تعقیبا فتصیر التقدیر اقسم بالملیکة التی تذرو الریاح فتحمل السحاب فتجری بها و یقسمها فی البلاد بین العباد ثم ذکر المقسم علیه فقال إنما توعدون لصادق ای ان ما توعدون من الثواب و العقاب لصدق وقع اسم الفاعل موقع المصدر و قیل لصادق ای ذو صدق و إن الدین لواقع ای الحساب و الجزاء لکاین ثم ابتدأ قسما آخر فقال و السماء ذات الحبک قال ابن عباس حبکها حسنها و استواءها یقال للنساج اذا نسج الثوب فاجاد ما احسن حبکه و قال سعید بن جبیر ذات الحبک ای ذات الزینة معناه النجوم و قال مقاتل و الکلبی الحبک الطرایق الحسنة مثل ما یظهر علی الماء من هبوب الریح و علی الرمل و الشعر الجعد و لکنها لا تری لبعدها من الناس واحدتها حبیکة کالطریقة و الطرق و قیل الحبک الخطوط و قیل جمع حباک کالمثال و المثل ثم ذکر جواب القسم فقال إنکم یعنی یا اهل مکه لفی قول مختلف فی القرآن و فی محمد ص یقولون فی القرآن سحر و کهانة و اساطیر الاولین و فی محمد ساحر و شاعر و مجنون و قیل قول مختلف ای مصدق و مکذب و مقر و منکر و محق و مبطل و قیل اختلافهم فی الساعة بالتکذیب و الشک لقوله إن نظن إلا ظنا و قال تعالی عم یتساءلون عن النبإ العظیم الذی هم فیه مختلفون قوله یؤفک عنه هذه الهاء راجعة الی قوله لصادق و الافک الصرف تأویله یصرف عن تصدیق ذلک الوعد الصادق من صرف عن الهدی فی الازل و قیل معناه یصرف عن الحق من کذب و دعی الی الباطل قتل الخراصون ای لعن الکذابون المرتابون الظانون بالله ظن السوء التخرص التقول بالظن و هم المقتسمون الذین اقتسموا اعقاب مکة و اقتسموا القول فی النبی ص لیصرفوا الناس عن دین الاسلام و قال مجاهد هم الکهنة الذین هم فی غمرة ای فی غفلة متناهیة و الغمرة فوق الغفلة و السهو دون الغفلة و المعنی هم فی غایة الجهل ساهون عن الحق غافلون عن امر الآخرة یسیلون أیان یوم الدین ای یقولون استهزاء و تکذیبا یا محمد متی الیوم الذی توعدنا فیه بوقوع الجزاء ایان کلمة معناها متی و اصلها ای اوان فحذفت الهمزة و الواو یوم هم علی النار یفتنون هذا جواب من الله لهم ای تکون هذه الجزاء فی یوم هم علی النار ای بالنار یفتنون یعذبون و یحرقون بها کما یفتن الذهب بالنار یقال فتنت الشی ء ای احرقت خبثه لیظهر خلاصه و الکافر کله خبث فیحرق کله ذوقوا فتنتکم ای یقول لهم خزنة النار ذوقوا عذابکم و احراقکم بالنار هذا العذاب و هذا الیوم الذی کنتم به تستعجلون بقولکم متی هذا الوعد و بقولکم فأتنا بما تعدنا و قیل یفتنون ای یختبرون و یسیلون عما کانوا فیه فی الدنیا کقوله ما ذا أجبتم المرسلین ما ذا کنتم تفعلون ثم بین مستقرا المؤمنین فقال إن المتقین فی جنات و عیون آخذین ما آتاهم ربهم فیه وجهان احدهما انه حال ثابت لهم فی الدنیا ای عاملین بما یأمرهم ربهم فی الدنیا کقوله ما آتاکم الرسول فخذوه و منه قولهم اخذت بقول فلان فی مسیلة کذا و الوجه الثانی آخذین فی الجنة ما اعطاهم ربهم من ثواب اعمالهم إنهم کانوا قبل ذلک ای قبل دخول الجنة کانوا محسنین مؤمنین مطیعین فی الدنیا ثم فسر فقال کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون ما صلة و المعنی قلیلا من اللیل ینامون قال الحسن یمدون الصلاة الی السحر ثم یستغفرون و قال قتادة لا ینامون عن صلاة العشاء و قیل یصلون ما بین المغرب و العشاء و قیل معناه قل لیلة تاتی علیهم الا صلوا فیها شییا اما من اولها او من اوسطها و وقف بعضهم علی قوله قلیلا ای کانوا من الناس قلیلا ثم ابتدأ من اللیل ما یهجعون و جعله جحدا ای لا ینامون باللیل البتة بل یقومون للصلاة و العبادة و هو قول الضحاک و مقاتل و بالأسحار هم یستغفرون قال الکلبی و مجاهد و مقاتل و بالاسحار یصلون و ذلک ان صلوتهم لطلب المغفرة و فی الخبر الصحیح روی ابو هریرة قال قال النبی ینزل الله الی السماء الدنیا کل لیلة حین یبقی ثلث اللیل فیقول انا الملک من الذی یدعونی فاستجیب له من الذی یسیلنی فاعطیه من الذی یستغفرنی فاغفر له و عن ابن عباس قال کان النبی ص اذا قام من اللیل یتهجد قال اللهم انت الحمد انت نور السماوات و الارض و من فیهن و لک الحمد انت ضیاء السماوات و الارض و من فیهن و لک الحمد انت قیم السماوات و الارض و من فیهن و لک الحمد انت ملک السماوات و الارض و من فیهن و لک الحمد انت الحق و وعدک حق و لقاؤک حق و قولک حق و الجنة حق و النار حق و النبیون حق و محمد حق و الساعة حق اللهم لک اسلمت و بک آمنت و علیک توکلت و الیک انبت و بک خاصمت و الیک حاکمت فاغفر ما قدمت و ما اخرت و ما اسررت و ما اعلنت انت المقدم و انت المؤخر لا اله الا انت و لا حول و لا قوة الا بالله قوله و فی أموالهم حق للسایل و المحروم فیه قولان احدهما الزکاة و الثانی حق سوی الزکاة تصل به رحما او تقری به ضیفا او تحمل به کلا و ذهب بعضهم الی انه منسوخ بآیة الزکاة و السایل هو الذی یسیل الناس لحاجته و فاقته فیجب ان یعطی من غیر تفتیش عن حاله لقوله للسایل حق و ان جاء علی فرس و المحروم هو الذی حرم من الرزق ما یکفیه و فیه اقوال احدها ان المحروم الذی لیس له فی الفی ء نصیب و لا فی الزکاة سهم قاله ابن عباس و قیل هو المصاب ثمره او زرعه من قوله عز و جل بل نحن محرومون و قیل هو المحارف الذی لا تستقیم له حرفة و قیل هو المتعفف الذی لا یظهر فاقته بالسؤال و لا یفطن له فیتصدق علیه و قیل هو ابو البنات و فی الخبر افضل الصدقة الصدقة علی ذی الرحم الکاشح الکاشح العدو و عن انس ان النبی ص قال یا انس ویل للاغنیاء من الفقراء یوم القیمة یقولون یا ربنا ظلمونا حقوقنا التی فرضت لنا علیهم قال فیقول و عزتی لاقربنکم و لابعدنهم و تلا رسول الله ص هذه الایة و فی أموالهم حق للسایل و المحروم و فی الأرض آیات ای عبر و عظات اذا ساروا فیها للموقنین یرید ما فیها من الجبال و البحار و الاشجار و النبات و قیل یرید ما وقع فیها من العذاب بالامم الخالیة و فی أنفسکم أ فلا تبصرون یعنی و فی أنفسکم آیات و عبر و هی اقرب الاشیاء الیکم و آیاتها تربی علی آیات السماوات و الارض منها استواء المفاصل و قیل یأکل و یشرب من مدخل واحد و یخرجان من مخرجین و قیل آیاتها انها کانت نطفة ثم علقة ثم مضغة ثم عظما الی ان نفخ فیها الروح و قال عطاء یرید اختلاف الالسنة و الصور و الالوان و الطبایع أ فلا تبصرون کیف خلقکم فتعرفوا قدرته علی البعث و فی السماء رزقکم قال ابن عباس و مقاتل یعنی المطر الذی هو سبب الارزاق و قیل فی بمعنی علی و تقدیره علی رب السماء رزقکم کقوله و ما من دابة فی الأرض إلا علی الله رزقها و ما توعدون من الجنة و النار و الثواب و العقاب ثم اقسم بنفسه فقال فو رب السماء و الأرض إنه یعنی ان الذی ذکرت من امر الرزق لحق روی ان النبی ص قال قاتل الله اقواما اقسم لهم ربهم ثم لم یصدقوه مثل ما أنکم تنطقون قال ابن عباس معناه انه لحق کما ان قول لا اله الا الله حق و قیل کما لا شک انکم ناطقون کذلک لا شک فی وقوع ما توعدون و قال الزجاج شبه الله تعالی تحقق ما اخبر عنه بتحقق نطق الآدمی و وجوده و قیل معناه کما لا یدری احدکم من این نطقه و من این یجتمع الکلام حرفا حرفا کذلک یأتیه رزقه قوتا قوتا و لا یدری من این یأتیه و قیل کما ان کل انسان ینطق بلسان نفسه لا یمکنه ان ینطق بلسان غیره فکذلک کل انسان یاکل رزق نفسه الذی قسم له و لا یقدر ان یأکل رزق غیره قرأ حمزة الکسایی و ابو بکر عن عاصم مثل برفع اللام علی انه نعت للحق و الباقون بالنصب علی انه صفة مصدر محذوف ای انه لحق حقا مثل ما انکم تنطقون قوله هل أتاک حدیث ضیف إبراهیم المکرمین سماهم مکرمین لانهم کانوا ملایکة کراما و قد قال الله عز و جل بل عباد مکرمون و قیل لانهم کانوا ضیف ابراهیم و کان ابراهیم اکرم الخلیقة و ضیف الکرام مکرمون و قیل لان ابراهیم ع اکرمهم بتعجیل قراءهم و القیام بنفسه علیهم و طلاقة الوجه و قال ابن عباس سماهم مکرمین لانهم جاءوا غیر مدعوین و فی الخبر عن النبی ص قال من کان یؤمن بالله و الیوم الآخر فلیکرم ضیفه إذ دخلوا علیه فقالوا سلاما ای سلموا علیه سلاما للتحیة قال سلام ای رد علیهم السلام بمثل ما سلموا و قیل معناه نحن سلم لک غیر محاربین لتسکن نفسه فاجابهم بمثل ذلک فقال سلم ای نحن ایضا قوم منکرون ای غرباء لا اعرفکم قال ابن عباس ظن ابراهیم انهم بنو آدم فقال فی نفسه هؤلاء قوم لا نعرفهم و قیل انما انکر امرهم لانهم دخلوا علیه من غیر استیذان و قیل لم یکن السلام تحیتهم فی ذلک الزمان فلما سلموا علیه نکرهم فراغ إلی أهله اتاهم فی خفیة من ضیفه لیلا یعلموا بما یتکلفه لهم راغ ای اسرع فی خفاء فجاء بعجل سمین مشوی و کان اکثر ماله ص البقر و اختار السمین زیادة فی اکرامهم فقربه إلیهم لیأکلوا فلم یأکلوا لانهم لا یأکلون و لا یشربون قال ابراهیم أ لا تأکلون لم یأمرهم بالاکل تعظیما لهم فأوجس منهم خیفة اذ رفعوا ایدیهم عن طعامه و ظن انهم جاءوه بشر یریدونه قالوا لا تخف انا رسل الله و قیل ان جبرییل مسح العجل بجناحه فقام یدرج حتی لحق بامه و کانت فی الدار فصدقهم و امن و بشروه بغلام علیم یعنی اسحاق علیه السلام فأقبلت امرأته فی صرة ای صیحة تقول اوه ا الد و انا عجوز و الصرة الصیحة الرفیعة منها صریر الباب و قیل فی صرة ای فی حیاء لأنها رأت اثر الحیض فصکت وجهها ای لطمت وجهها و قیل جمعت اصابعها فضربت جبینها تعجبا کعادة النساء اذا انکرن شییا و قالت عجوز عقیم ای انا عجوز و قیل معناه أ تلد عجوز و لها تسع و تسعون سنة و کانت فی شبابها عقیما لم تلد قالوا کذلک قال ربک ای کما قلنا لک قال ربک انک ستلدین غلاما إنه هو الحکیم فی فعله العلیم بعبادهقال فما خطبکم أیها المرسلون ای ارسلتم لامر جلیل و شأن عظیم فما ذا کم قالوا إنا أرسلنا إلی قوم مجرمین یعنی لاهلاکهم و هم قوم لوط و مدینتهم سدوم لنرسل علیهم حجارة من طین ای آجر فانه طین طبخ فصار حجارة و قیل حجارة الارض کلها کانت طینا صارت حجارة علی مر الدهور مسومة ای معلمة و کانت حجارة سوداء علیها خطوط حمر علی کل واحد منها اسم من رمی بها مکتوبا عند ربک للمسرفین المشرکین المجاوزین الحد فیه فأخرجنا من کان فیها ای فی قری قوم لوط من المؤمنین یعنی لوطا و من آمن به کقوله فأسر بأهلک بقطع من اللیل فما وجدنا فیها غیر بیت ای غیر اهل بیت من المسلمین یعنی لوطا و ابنتیه وصفهم الله تعالی بالایمان و الاسلام جمیعا لانه ما من مؤمن الا و هو مسلم و ترکنا فیها ای فی مدینة قوم لوط آیة للذین یخافون العذاب الألیم ای علامة للخایفین تدلهم علی ان الله اهلکهم فیخافون مثل عذابهم کقوله إن فی ذلک لعبرة لمن یخشی و کقوله ذلک لمن خاف مقامی و فی موسی یعنی و ترکنا فی ارسال موسی ایضا عبرة و قیل هو معطوف علی قوله و فی الأرض آیات إذ أرسلناه إلی فرعون بسلطان مبین بحجة ظاهرة فتولی برکنه ای اعرض فرعون عن الایمان بجموعه و جنوده و قیل برکنه ای بجانبه و جمیع بدنه و هو کنایة عن المبالغة فی الاعراض و قیل بقوته و قومه و الرکن ما رکن الیه الانسان من مال و جند و قوة و قال ساحر أو مجنون او هاهنا للعطف تأویله ساحر و مجنون کقوله إلی مایة ألف أو یزیدون یعنی و یزیدون أخذناه و جنوده فنبذناهم فی الیم ای اغرقناهم فی البحر یعنی بحر اساف هو ملیم اتی بما یلام علیه و فی عاد معطوف علی قوله و فی الأرض آیات ای و فی اهلاک عاد ایضا عبرة إذ أرسلنا علیهم الریح العقیم و هی التی لا خیر فیها و لا برکة و لا تلقح شجرا و لا تحمل مطرا و لا تنشی سحابا و هی الدبور من قوله علیه السلام نصرت بالصبا و اهلکت عاد بالدبور و قیل هو الجنوب ما تذر من شی ء أتت علیه من انفسهم و انعامهم و اموالهم إلا جعلته کالرمیم یعنی کالشی ء الهالک البالی و هو نبات الارض اذا یبس و دیس و قیل کالرماد و قیل کالتراب المدقوق و فی ثمود یعنی قوم صالح إذ قیل لهم تمتعوا حتی حین یعنی الی وقت فناء آجالهم و ذلک انهم لما عقروا الناقة قیل لهم تمتعوا ثلاثة ایام فعتوا عن أمر ربهم فأخذتهم الصاعقة بعد مضی الایام الثلاثة و الصاعقة کل عذاب مهلک و قیل هی الموت و قرأ الکسایی الصعقة و هی الصوت الذی یکون من الصاعقة و هم ینظرون ای یرون ذلک عیانا فما استطاعوا من قیام فما قاموا بعد نزول العذاب بهم و لا قدروا علی نهوض و قیل ما استطاعوا من ان یقیموا به فیدفعوه عن انفسهم و ما کانوا منتصرین ای منتقمین منا و لا ممتنعین من العذاب و قوم نوح قرأ حمزة و الکسایی و ابو عمرو بکسر المیم معطوفا علی قوله و فی الأرض آیات یعنی و فی قوم نوح ایضا آیة و عبرة و قرأ الآخرون بالنصب معطوفا علی قولهأخذناه و جنوده یعنی فاغرقنا قوم نوح من قبل عاد و ثمود و قوم فرعون إنهم کانوا قوما فاسقین و السماء بنیناها بأید الاید القوة تقول ایدک الله ای قواک الله و منه قوله عملت أیدینا أنعاما و إنا لموسعون ای قادرون و قیل معناه نحن فی سعة مما نرید و لا یضیق عنا شی ء نریده و الأرض فرشناها ای بسطناها و مددناها لیستقروا علیها فنعم الماهدون نحن قال ابن عباس ای نعم ما وطأت لعبادی