۲ - النوبة الثانیة

قوله تعالی و قفوهم إنهم مسؤلون تقول وقفته وقفا فوقف وقوفا ای احبسوهم قال المفسرون لما سیقوا الی النار حبسوا عند الصراط لان السؤال عند الصراط مفسران گفتند روز رستاخیز چون کافران را سوی دوزخ رانند ندا آید از جبار عالم بفرشتگان که احبسوهم باز دارید این کافران را بر پل صراط بعضی مفسران گفتند که همه خلق را بر پل صراط باز دارند و از همه سؤال کنند چنانک رب العزة فرمود فو ربک لنسیلنهم أجمعین صراط هفت قنطره است ثلاثة صعود و ثلاثة هبوط و السابعة وسطها فی اعلی الصراط و الله عز و جل علی القنطرة العلیا ثانی رجلیه یقول و عزتی لا یمر بی الیوم ظلم ظالم فذلک قوله تعالی إن ربک لبالمرصاد قال ابن عباس یسیلون عن جمیع اقوالهم و افعالهم و روی عنه ایضا إنهم یسیلون عن لا اله الا الله ایشان را پرسند از کلمه لا اله الا الله که حد آن چون شناختید و حق آن چون گزاردید و گزاردن حق وی آنست که امر و نهی در آن بجای آرند و از محرمات شرع بپرهیزند عمر خطاب گفت من قال لا اله الا الله فلیعرف حقها حسن بصری را پرسیدند چه گویی درین خبر که من قال لا اله الا الله دخل الجنة قال لمن عرف حدها و ادی حقها و عن جابر بن عبد الله قال خطبنا رسول الله ص فقال فی خطبته من جاء بلا اله الا الله لم یخلط معها غیرها و جبت له الجنة فقام الیه علی بن ابی طالب علیه السلام و کان احب من قام الیه ذلک الیوم فی مسیلة فقال یا رسول الله بابی انت و امی ما لم یخلط معها غیرها فسره لنا قال حبا للدنیا و رضا بها و طلبا لها یقولون اقاویل الانبیاء و و یفعلون افعال الجبابرة فمن جاء بلا اله الا الله لیس فیها شی ء من هذا وجبت له الجنة و عن ابن مسعود قال قال النبی ص لا یزول قدما ابن آدم حتی یسأل عن اربع خصال عن شبابه فیما ابلاه و عن عمره فیما افناه و عن ماله من این اکتسبه و فیما انفقه و ما ذا عمل فیما علم و عن ابن عمر قال قال رسول الله ص اذا کان یوم القیمة دعا الله عز و جل بعبد من عبیده فیوقفه بین یدیه فیسایله عن جاهه کما یسایله عن ماله گفته اند سؤال از کافران آنست که خازنان آتش ایشان را گویند بر سبیل توبیخ و تقریع ما لکم لا تناصرون چیست شما را امروز که معبودان خود را نصرت نمی دهید چنانک ایشان را در دنیا نصرت می دادید و ها هی تحشر الی النار آنک ایشان را بدوزخ می برند و ایشان را بکار نمی آیید و از دوزخ نمی رهانید و گفته اند این جواب بو جهل است که روز بدر گفت نحن جمیع منتصر ما همه هم پشت ایم یکدیگر را تا کین کشیم از محمد روز رستاخیز او را گویند خزنه جهنم ما لکم لا تناصرون چون است که امروز هم پشت نه اید و نه کین کش رب العالمین فرمود بل هم الیوم مستسلمون ای خاضعون اذلاء منقادون لا حیلة لهم و أقبل بعضهم علی بعض یعنی الرؤساء و الاتباع یتساءلون یتخاصمون قال الاتباع للرؤساء إنکم کنتم تأتوننا عن الیمین ای من قبل الدین فتضلوننا عنه ای تأتوننا عن اقوی الوجوه و ایمنها کانکم تنفعوننا نفع السانح فجنحنا الیکم فهلکنا و قیل عن الیمین عن الخیر ای تروننا انکم تریدون بنا الخیر و قال بعضهم کان الرؤساء یحلفون لهم ان ما یدعونهم الیه هو الحق فمعنی قوله تأتوننا عن الیمین ای من ناحیة الایمان التی کنتم تحلفونها فوثقنا بها و قیل عن الیمین ای عن القوة و القدرة فتکرهوننا علیه کقوله لأخذنا منه بالیمین قال الشماخ اذا ما رایة رفعت لمجد تلقاها عرابة بالیمین ای بالقوة و عرابة اسم ملک الیمین قالوا یعنی الرؤساء بل لم تکونوا مؤمنین ای ما کنتم مؤمنین فرددناکم عن الایمان و ما کان لنا علیکم من سلطان ای من حجة و برهان و قیل من قوة و قدرة فنقهرکم علی متابعتنا بل کنتم قوما طاغین کفرتم بطغیانکم فحق علینا ای وجب علینا جمیعا قول ربنا کلمة العذاب و هی قوله لأملأن جهنم من الجنة و الناس أجمعین إنا لذایقون العذاب ای ان الضال و المضل جمیعا فی النار و قیل حق علینا قول الله و اخباره انا جمیعا نکفره و نصیر الی النار و نذوق العذاب فأغویناکم ای دعوناکم الی الغی إنا کنا غاوین و قیل خیبناکم کما خبنا و الغوایة الغیبة قال الله عز و جل فإنهم یومیذ فی العذاب مشترکون الروساء و الاتباع جمیعا إنا کذلک نفعل بالمجرمین ای بالمشرکین إنهم کانوا إذا قیل لهم لا إله إلا الله یستکبرون یتکبرون عن کلمة التوحید و یتکبرون علی من یدعوهم الی قول لا اله الا الله و یقولون أ إنا لتارکوا آلهتنا لشاعر مجنون یعنون محمد ص فرد الله علیهم فقال بل جاء بالحق ای بالقرآن و التوحید و صدق المرسلین وافق ما کان معهم ای انه اتی بما اتی به المرسلون إنکم لذایقوا العذاب الألیم القول هاهنا مضمر ای یقال للکفار إنکم لذایقوا العذاب الألیم و ما تجزون إلا ما کنتم تعملون فی الدنیا من الشرک تم الکلام ها هنا ثم قال إلا عباد الله المخلصین هذا الاستثناء منقطع یعنی لکن عباد الله المخلصین أولیک لهم رزق معلوم ای معلوم دوامه و قیل معلوم وقته بکرة و عشیا کما قال و لهم رزقهم فیها بکرة و عشیا فواکه جمع فاکهة و هی الثمار کلها رطبها و یابسها و هی کل طعام یوکل للتلذذ لا لحفظ الصحة و القوة و هم مکرمون بثواب الله فی جنات النعیم لا شی ء فیها الا النعیم علی سرر متقابلین یقابل بعضهم بعضا لا یری بعضهم قفا بعض و قیل لا عداوة بینهم یطاف علیهم بکأس إناء فیه شراب و لا یکون کاسا حتی یکون فیه شراب و الا فهو اناء و قوله من معین ای من خمر جاریة فی الانهار ظاهرة تراها العیون تقول معن الماء اذا جری علی وجه الارض و قیل معین فعیل من المعن و هو المنفعة بیضاء من صفة الکأس و قیل من صفة الخمر قال الحسن خمر الجنة اشد بیاضا من اللبن و البیاض احسن الالوان و قیل بیضاء ای صافیة فی نهایة اللطافة قال الاخفش کل کأس فی القرآن و هو خمر قوله لذة للشاربین لا فیها غول الغول داء فی البطن و اصل الغول الهلاک و الفساد و الغایلة کل ما یحملک علی الکراهة و یدعوک الیها و المراد بالغول هاهنا السکر و هلاک العقل و فساده و ذلک لان خمر الدنیا یحصل منها انواع من الفساد منها السکر و ذهاب العقل و وجع البطن و الصداع و القی ء و البول و لا یوجد شی ء من ذلک فی خمر الجنة و لا هم عنها ینزفون قرأ حمزة و الکسایی ینزفون بکسر الزاء و اتصال افقهما عاصم فی الواقعة و قرأ الآخرون بفتح الزاء فیها من قرأ بفتح الزاء فالمعنی لا تغلبهم علی عقولهم و لا یسکرون و من قرأ بکسر الزاء فله معنیان احدهما لا یسکرون من قولهم انزف الرجل اذا سکر و الثانی لا ینفد شرابهم من قولهم انزف الرجل فهو منزف اذا نفد شرابه و قیل المنزف الذی اتی علی شرابه کله قال الشاعر لعمری لین انزفتم او صحوتم لبیس الندامی انتم آل ابجرا و عندهم قاصرات الطرف عین یقال فلانة کانت عند فلان اذا کانت تحته و زوجته و قاصرة الطرف هی التی قصرت طرفها علی زوجها عن غیره و قصر الطرف جنس من التغنج و عین جمع عیناء ای نجلاء واسعة العین یقال رجل اعین و امراة عیناء و رجال و نساء عین کأنهن بیض جمیع البیضة و هی بیض النعام یشوب بیاضها صفرة و هو احسن الالوان عند العرب و المکنون المصور یقال کنت الشی ء اذا صنته و اکننت الشی ء اذا اخفیته فی کنان و انما ذکر المکنون و البیض جمع لانه ردة الی اللفظ شبهن ببیض النعام لانها تکنها عن الریح و الشمس و الغبار بریشها فأقبل بعضهم علی بعض یتساءلون یعنی اهل الجنة یتذاکرون احوال الدنیا و احوال أصدقایهم قال قایل منهم بهشتیان در بهشت احوال دنیا از یکدیگر پرسند و احوال دوستان ایشان و دشمنان ایشان در دنیا گوینده ای گوید از بهشتیان که مرا قرینی بود در دنیا یعنی شریکی یا برادری که بعث و نشور را منکر بود مقاتل گفت آن دو برادرند که قصه ایشان در سورة الکهف است و اضرب لهم مثلا رجلین یکی مسلمان و یکی کافر برادر کافر میگفت مران مسلمان را که أ إنک لمن المصدقین بالبعث تو ازیشانی که ببعث و نشور میگروند و آن را استوار میگیرند أ إذا متنا و کنا ترابا و عظاما أ إنا لمدینون مجزیون و محاسبون استفهام انکارست میگوید ما چون بمردیم و خاک گردیم و استخوان باز انگیختنی ایم و با ما شمار کردنی و پاداش دادنی آن گه رب العالمین فرماید با آن بهشتیان هل أنتم مطلعون خواهید که فرو نگرید بدوزخ تا جای ایشان ببینید و قدر و منزلت خویش بدانید و گفته اند آن برادر بهشتی گوید فرا بهشتیان هل أنتم مطلعون الی النار لننظر کیف منزلة اخی نیایید تا فرو نگریم بآتش و منزلت آن برادر و آن قرین به بینیم که چون است بهشتیان گویند انت اعرف به منا فاطلع انت تو فرو نگر که تو او را از ما به شناسی و دانی قال ابن عباس ان فی الجنة کوی ینظر اهلها منها الی النار و اهلها و یناظرون اهلها لان لهم فی توبیخ اهل النار لذة و سرورا پس آن برادر فرو نگرد و آن قرین و برادر خویش را در میان دوزخ بیند اینست که رب العالمین فرمود فاطلع فرآه فی سواء الجحیم ای فی وسطه بهشتی گوید با وی تالله إن کدت لتردین ای کدت ان تهلکنی و لو لا نعمة ربی ای عصمته و رحمته لکنت من المحضرین معک فی النار الاحضار لا یستعمل الا فی الشر أ فما نحن بمیتین إلا موتتنا الأولی هذا استفهام تعجب یقول اهل الجنة للملایکة حین یذبح الموت أ فما نحن بمیتین فتقول لهم الملایکة لا فیقولون إن هذا لهو الفوز العظیم بهشتیان گویند پس ازین ما نخواهیم مرد جز از آن مردن پیشین در دنیا و ما را عذاب نخواهند کرد فریشتگان گویند بلی چنین است نه مرگ است اینجا و نه عذاب آن گه بهشتیان گویند اینت پیروزی بزرگوار و کرامت بی نهایت و محتمل است که این سخن بهشتیان فرا یکدیگر گویند از شادی و خرمی یعنی أ فما نحن بمن شأنه ان یموت کقوله إنک میت و إنهم میتون یعنی انک من شأنه ان یموت و قیل هذا من تمام کلام المؤمن لقرینه یقوله علی جهة التوبیخ بما کان ینکره من امر البعث ثم قال الله عز و جل لمثل هذا ای لمثل هذا المنزل و لمثل هذا النعیم الذی ذکرناه فلیعمل العاملون أ ذلک خیر نزلا یعنی اذلک الذی ذکرت من نعیم اهل الجنة خیر نزلا أم شجرة الزقوم التی هی نزل اهل النار الزقوم ثمرة شجرة خبیثة مرة منتنة کریهة الطعم یکره اهل النار علی تناوله فهم یتزقمونه علی اشد کراهیة و منه قولهم تزقم الطعام اذا تناوله علی کره و مشقة روی ان ابن الزبعری قال لصنادید قریش ان محمدا یخوفنا بالزقوم و ان الزقوم بلسان بربرة و افریقیة الزید و التمر و روی ان ابا جهل لما سمع ذکر الزقوم الذی نزل به القرآن جمع زبدا و عسلا و جعل یقول للجاریة زقمینا فان محمدا یتهددنا بالزقوم حتی نتزقم یستهزی فانزل الله صفة الزقوم فقال إنا جعلناها فتنة للظالمین ای الکافرین فتنتها قول الکفار کیف ینبت الشجر فی النار و النار تأکل الشجر إنها شجرة تخرج فی أصل الجحیم ای منبتها فیها قال الحسن اصلها فی قعر جهنم و اغصانها ترفع الی درکاتها طلعها ای ثمرها سمی طلعا لطلوعه کأنه رؤس الشیاطین فیه ثلاثة اقوال قال ابن عباس هم الشیاطین باعیانهم شبه بها لقبحه لان الناس اذا وصفوا شییا بغایة القبح قالوا کانه شیطان و ان کانت الشیاطین لا تری لان قبح صورتها متصور فی النفس و العقول تتشاهد بقبحها الی غیر غایة الثانی ان المراد بالشیاطین الحیات و العرب تسمی الحیة القبیحة شیطانا و قیل هی نوع من الحیات تعرفها العرب و تسمیها الشیطان لها اعراف و رؤس قباح و القول الثالث انها شجرة قبیحة منتنة تکون فی البادیة تسمیها العرب رؤس الشیاطین شبه طلع الزقوم بها فی قبح المنظر فإنهم لآکلون منها فمالؤن منها البطون المل ء حشو الوعاء بما لا یحتمل الزیادة علیه ثم إن لهم علیها ای علی اکل الشجرة لشوبا من حمیم ای خلطا من ماء حار شدید الحرارة و من الصدید و الغساق یقال انهم اذا اکلوا الزقوم شربوا علیه الحمیم فیخلطونه به ثم إن مرجعهم لإلی الجحیم الالف فی الی فی نسخة المصاحف و هی زایدة و المعنی انهم فی وقت اکلهم و شربهم لا یعذبون بالنار ثم یردون الی الجحیم و قیل هذا کقولهم فلان یرجع الی مال و نعمة ای هو فیها یرید لا مخلص لهم و لا مرجع الامن نوع من العذاب الی نوع من العذاب إنهم ألفوا آباءهم ای وجدوا آباءهم ضالین فهم علی آثارهم یهرعون یزعجون و یستحثون و الاهراع الاسراع فی الشی ء و قال الکلبی یعملون مثل عملهم و لقد ضل قبلهم قبل اهل مکة أکثر الأولین من الامم الخالیة و لقد أرسلنا فیهم منذرین رسلا و انبیاء فانظر کیف کان عاقبة المنذرین الکافرین ای کان عاقبتهم العذاب إلا عباد الله المخلصین الموحدین نجوا من العذاب و لقد نادانا نوح ای دعا ربه علی قومه فقال أنی مغلوب فانتصر فلنعم المجیبون نحن اجبنا دعاءه و اهلکنا قومه و نجیناه و أهله من الکرب العظیم ای من کرب الغرق و الطوفان و اهوال السفینة و قیل من تکذیب قومه ایاه و استذلاله و جعلنا ذریته هم الباقین فالخلق کلهم من نسل نوح قال ابن عباس لما خرج نوح من السفینة مات من کان معه من الرجال و النساء الا بنیه الثلاثة سام و حام و یافث و نساءهم اصحاب تواریخ گفتند فرزندان یافث هفت بودند نامهای ایشان ترک و خزر و صقلاب و تاریس و منسک و کماری و صین و مسکن ایشان میان مشرق و مهب شمال بود هر چه ازین جنس مردم اند از فرزندان این هفت برادران اند و همچنین فرزندان حام بن نوح هفت بودند نامهای ایشان سند و هند و زنج و قبطه و حبش و نوبه و کنعان و مسکن ایشان میان جنوب و دبور و صبا بود و جنس سیاهان همه از فرزندان این هفت برادران اند اما فرزندان سام میگویند پنج بودند و قومی میگویند که هفت بودند ارم و ارفخشد و عالم و یفر و اسود و تارخ و تورخ ارم پدر عاد و ثمود بود ارفخشد پدر عرب بود و از ایشان فالغ و قحطان بود ففالغ جد ابرهیم علیه السلام و قحطان ابو الیمن و عالم پدر خراسان بود و اسود پدر فارس بود و یفر پدر روم بود و تورخ پدر ارمین بود صاحب ارمینیه و تارخ پدر کرمان بود و این دیار و اقطار همه بنام ایشان باز میخوانند و بعد از نوح خلیفه وی سام بود و بر سر فرزندان نوح فرمانده بود و کار ساز و مسکن وی زمین عراق بود و ایران شهر و قیل کان یشتو بارض جوخی و یصیف بالموصل و نوح را پسری چهارمین بود نام او یام و هو الغریق و لم یکن له عقب و ترکنا علیه فی الآخرین ای ابقینا له ثناء حسنا و ذکرا جمیلا فیمن بعده من الانبیاء و الامم الی یوم القیمة تم الکلام ثم قال الله سبحانه و تعالی سلام علی نوح ای سلام علیه منا فی العالمین و قیل تاویله و ترکنا علیه فی الآخرین فی العالمین سلام علی نوح و لم ینتصب السلام لان الحکایة لا تزال عن وجهها و کرر فی الآخرین فی العالمین سلام علی نوح للکلام الذی عرض بینهما و قیل معناه و ترکنا علیه ان یقول الآخرون سلام علی نوح فی العالمین إنا کذلک نجزی المحسنین ای سایر المحسنین ننجیهم و نثنی علیهم کما انجینا نوحا و اثنینا علیه إنه من عبادنا المؤمنین خص الایمان بالذکر و النبوة اشرف منه بیانا لشرف المؤمنین لا لشرف نوح کما تقول ان محمدا علیه السلام من بنی هاشم و قیل فیه بیان انه انما استحق ذلک بایمانه فضیلة للایمان و ترغیبا فیه ثم أغرقنا الآخرین یعنی قومه الکافرین