النوبة الثانیة

این سوره از شمار کوفیان بیست آیت است دویست و هشتاد و پنج کلمه هشتصد و سی و هشت حرف جمله به مکه فرو آمد و در مکیات شمرند ابن عباس گفت مگر در آیت إن ربک یعلم الی آخر السورة و درین سوره سه آیت منسوخ است در اول سوره نماز شب فرض کردند بر رسول خدا ص و بر مسلمانان و ذلک فی قوله قم اللیل إلا قلیلا الآیة پس آخر سوره منسوخ شد و ذلک قوله علم أن لن تحصوه فتاب علیکم فاقرؤا ما تیسر من القرآن دیگر آیه و اهجرهم هجرا جمیلا منسوخ است بآیت سیف سدیگر آیت فمن شاء اتخذ إلی ربه سبیلا این قدر از آیت منسوخ است بآنچه رب العزة گفت و ما تشاؤن إلا أن یشاء الله و در فضیلت سوره ابی بن کعب روایت کند از مصطفی ص قال من قرأ سورة یا ایها المزمل رفع عنه العسر فی الدنیا و الآخرة قوله یا أیها المزمل معناه المتزمل ادغمت التاء فی الزای و مثله المدثر ای المتدثر ادغمت التاء فی الدال یقال تزمل و تدثر بثوبه اذا تغطی به قال ابن عباس رجع النبی ص من جبل حراء لما نزل علیه جبرییل ع مذعورا مرتعدا فرایصه یقول زملونی زملونی فزمل بقطیفة فنزلت یا أیها المزمل ای المتلفف بثیابه قیل کان متلففا فی ثیاب نومه و قیل کان متلففا بثیابه للصلوة قال عکرمة الزمل بمعنی الحمل و منه الزاملة و المعنی یا ایها المتحمل باعباء النبوة و قال السدی هو کنایة عن النایم کانه عز و جل یقول ایها النایم اللیل کله قم فصل قال بعض الحکماء کان هذا الخطاب للنبی ص قبل تبلیغ الرسالة و لم یکن قد شرع فی الامر بعد فلما شرع خاطبه بالنبوة و الرسالة و قیل هذا بدا ایناس و ازالة وحشة کما قال و ما تلک بیمینک یا موسی و قیل معناه یا خامل الذکر سنرفع لک ذکرک قم اللیل ای صل اللیل إلا قلیلا ای الا شییا یسیرا تنام فیه و کان قیام اللیل فریضة فی ابتداء الاسلام و بین قدره فقال نصفه أو انقص منه قلیلا الی الثلث أو زد علی النصف الی الثلثین خیره بین هذه المنازل فکان النبی ص و اصحابه یقومون علی هذه المقادیر فکان الرجل لا یدری متی ثلث اللیل و متی النصف و متی الثلثان فکان یقوم حتی یصبح مخافة ان لا یحفظ القدر الواجب و اشتد ذلک علیهم حتی انتفخت اقدامهم فرحمهم الله و خففه عنهم بعد سنة و نسخ وجوب التقدیر بقوله علم أن لن تحصوه فتاب علیکم فاقرؤا ما تیسر من القرآن ای صلوا ما تیسر من القرآن ای صلوا ما تیسر من الصلاة و لو قدر حلب شاة ثم نسخ وجوب قیام اللیل بالصلوات الخمس بعد سنة اخری فکان بین الوجوب و التخفیف سنة و بین الوجوب و النسخ بالکلیة سنتان و رتل القرآن ترتیلا ای بین الحروف و وف حقها من الاشباع کانک تفصل بین الحرف و الحرف مشتق من قول العرب ثغر رتل و رتل اذا کان فیه فرج و الترتیل اداء الحروف و حفظ الوقوف و قیل معناه اقرأ علی ترتیبه لا تقدم مؤخرا و لا تؤخر مقدما و قیل فصله تفصیلا و لا تعجل فی قراءته و قیل معناه ضعف صوتک و اقرأه بصوت حزین و قالت ام سلمة کان رسول الله ص یقطع قراءته آیة آیة و قال ابن مسعود لا تنثروه نثر الدقل و لا تهذوه هذ الشعر قفوا عند عجایبه و حرکوا به القلوب و لا یکن هم احدکم آخر السورة سیل انس کیف کانت قراءة النبی ص فقال کانت مداء ثم قرأ بسم الله الرحمن الرحیم یمد ببسم الله و یمد بالرحمن یمد بالرحیم روی ان عمر ان بن حصین مر علی قاص یقرأ ثم یسأل فاسترجع ثم قال سمعت رسول الله ص یقول من قرأ القرآن فلیسأل الله به فانه سیجی ء اقوام یقرءون القرآن یسألون به الناس إنا سنلقی علیک ای سننزل علیک قولا ثقیلا یعنی القرآن فالقرآن رزین کریم رصین لیس بهزل و لا سفساف له وزن و خطر فی صحته و بیانه کما یقال هذا قول له وزن و خطر قال جعفر ما ثقله فی تلاوته انما ثقله فی العمل به و قیل ثقله بالأمر و النهی و الحدود و الاحکام و قیل ثقیلا لثقله فی المیزان یوم الحساب و قیل ثقیلا علی الکفار و المنافقین و یحتمل ان یکون ثقیلا صفة للمصدر ای القاء ثقیلا لما روی عن عایشة قالت لقد رأیته ینزل علیه الوحی فی الیوم الشدید البرد فینفصم عنه و ان جبینه لیرفض عرقا و قال ابن عباس نزلت سورة الانعام فبرکت ناقه رسول الله ص من ثقل القرآن و هیبته و معنی ثقل القرآن هیبة القرآن و روی ان الحارث بن هشام سأل رسول الله ص فقال یا رسول الله کیف یأتیک الوحی فقال احیانا یأتینی مثل صلصلة الجرس و هو اشد علی فینفصم عنی و قد وعیت ما قال و احیانا یتمثل لی الملک رجلا فیکلمنی فاعی ما یقول قوله إن ناشیة اللیل ای ساعاته کلها و کل ساعة منها ناشیة سمیت بذلک لانها تنشأ بعد النهار ای تبدو فکل ما حدث باللیل و بدا فقد نشأ و هو ناشی و الجمع ناشیة قال ابن ابی ملیکة سألت ابن عباس و ابن الزبیر عنها فقالا اللیل کله ناشیة قال سعید بن جبیر و ابن الزبیر ای ساعة قام من اللیل فقد نشاء و هو بلسان الحبش نشأ فلان ای قام فقالت عایشة الناشیة القیام بعد النوم و قال ابن کیسان هی القیام من آخر اللیل و قال عکرمة هی القیام من اول اللیل روی عن علی بن الحسین علیهما السلام انه کان یصلی بعد المغرب و العشاء و یقول هذا ناشیة اللیل و قال الازهری ناشیة اللیل قیام اللیل مصدر جاء علی فاعلة کالعافیة بمعنی العفو ای ما ینشیه الرجل باللیل من القراءة و الصلاة هی أشد وطیا قراء ابن عامر و ابو عمرو و طاء بکسر الواو ممدودا بمعنی المواطاة و الموافقة یقال واطأت فلانا مواطاة و وطأ اذا وافقته و ذلک ان مواطاة القلب و السمع و البصر و اللسان باللیل یکون اکثر مما یکون بالنهار ای أجدر أن یواطأ اللسان القلب و القلب العمل لان اللیل تهدأ فیه الاصوات فلا یحول دون تفهمه شی ء و قرأ الآخرون أشد وطیا بفتح الواو و سکون الطاء ای اشد علی المصلی و اثقل علی البدن من صلاة النهار لان اللیل للنوم و الراحة فاذا ازیل عن ذلک ثقل علی البدن ما یتکلف فیه و منه قوله صلی الله علیه و سلم اللهم اشدد وطأتک علی مضر ای اشدد ثقل الأمر علیهم و قیل أشد وطیا ای اثبت فی القلب و احفظ للقراءة و ابلغ فی الثواب و اسهل علی المصلی من ساعات النهار لان النهار خلق لتصرف العباد فیه و اللیل خلق للنوم و الخلوة من العمل فالعبادة فیه اسهل و أقوم قیلا ای اصوب قراءة و اصح قولا و اشد استقامة لفراغ البال و هداة الناس و سکون الاصوات یقال قال قیلا و قولا و مقالا و مقالة و قالا و قال الحسن اذا قام احدکم من اللیل فلیسمع نفسه فان الملایکة لا یقرءون القرآن و هم یحبون ان یسمعوه من بنی آدم و قیل أقوم قیلا ای اعجل اجابة للدعاء إن لک فی النهار سبحا طویلا له معنیان احدهما ان لک فی النهار فراغا و تصرفا و تقلبا طویلا تقدر أن تسبح فی حوایجک و اشغالک بالنهار و اصل السبح سرعة الذهاب و منه السباحة فی الماء و المعنی الثانی إن لک فی النهار سبحا طویلا ای فراغا للنوم فقم اللیل و نم بالنهار و قیل معنی الآیة مذاهبک بالنهار فیما یشغلک کثیرة و اللیل اخلی لک و اعون علی وعی ما یوحی الیک فقم من نومک باللیل و قرأ یحیی بن یعمر سبخا بالخاء المعجمة ای استراحة و تخفیفا للبدن و منه قول النبی ص لعایشة و قد دعت علی سارق لا تسبخی عنه بدعایک علیه و اذکر اسم ربک بالتوحید و التعظیم و ادعه باسمایه الحسنی و قیل معناه اذکر بسم الله الرحمن الرحیم اذا اردت قراءة القرآن او الصلاة و تبتل إلیه تبتیلا ای انقطع الیه انقطاعا و اخلص له العبادة اخلاصا و توکل علیه توکلا و قیل التبتل رفض الدنیا و ما فیها و التماس ما عند الله اصل التبتل القطع یقال تصدق فلان صدقة بتلة ای قطعها من ماله و اخرجها من یده و قیل لمریم البتول لقطعها الدنیا و اسبابها و انقطاعها عن الناس و القیاس تبتلا و لکن لما کان التبتیل من حروفه عدل الیه لموافقة رؤس الآی لان حظ القرآن من حسن النظم و الرصف فوق کل حظ و یحتمل ان المعنی تبتل الیه یبتلک تبتیلا کما قال تعالی و الله أنبتکم من الأرض نباتا ای و تنبتون نباتا رب المشرق و المغرب یرید به جنس المشارق و المغارب فی الشتاء و الصیف ای خالقهما و مالکهما قرأ اهل الحجاز و ابو عمرو و حفص رب برفع الباء علی الابتداء و قرأ الآخرون بالجر علی نعت الرب فی قوله و اذکر اسم ربک لا إله إلا هو فاتخذه وکیلا ای توکل علیه و ثق به و استکفه جمیع المهمات و قیل وکیلا ای کفیلا بما وعدک قیما بامورک ففوضها الیه و اصبر علی ما یقولون لله من الصاحبة و الولد و الشریک و لک من الساحر و الکاهن و المجنون و اهجرهم هجرا جمیلا الهجر الجمیل ترک الجفوة من غیر ترک الدعوة الی الحق کقوله فاصفح الصفح الجمیل و قوله فاصفح عنهم و قل سلام و هی منسوخة بآیة السیف و ذرنی و المکذبین لک یا محمد أولی النعمة ای الثروة و التنعم و المال وصفهم بالنعمة توبیخا لهم علی ترک الشکر و تبیینا انه اطغاهم استغناؤهم و مهلهم قلیلا ای انظرهم و اخرهم قلیلا و لا تهتم بهم و کل امرهم الی فانی اکفیک شأنهم قیل نزلت فی صنادید قریش المستهزیین و قال مقاتل نزلت فی المطعمین ببدر و کان بین نزول هذه الآیة و بین بدر سنة إن لدینا ای ان عندنا لاهل النار أنکالا قیودا و اغلالا اهانة لهم لا خوفا من فرارهم و جحیما ای نارا جاحمة حارة متناهیة یقال یوم جاحم شدید الحر و طعاما ذا غصة ای الضریع و الزقوم یغص فی الحلق و لا یسوغ و عذابا ألیما یخلص وجعه الی القلب و جاء فی التفسیر انه لما نزلت هذه الآیة خر النبی ص مغشیا علیه یوم ترجف الأرض ای تتحرک الارض حرکة شدیدة و تزول الجبال عن اماکنها و کانت الجبال کثیبا مهیلا ای رملا سایلا قال الکلبی هو الرمل الذی اذا اخذت منه شییا تبعک ما بعده یقال هلت الرمل اهیله هیلا اذا حرکت اسفله حتی انهال من اعلاه إنا أرسلنا إلیکم رسولا یعنی محمد ص شاهدا علیکم یوم القیامة بالاجابة و الامتناع کما أرسلنا إلی فرعون رسولا یعنی موسی ع فعصی فرعون الرسول ای جحد رسالة موسی و لم یؤمن به فأخذناه أخذا وبیلا ای شدیدا ثقیلا فکیف تتقون إن کفرتم یوما بالله و لم تؤمنوا عذاب یوم یجعل الولدان شیبا لصعوبته و شدة اهواله قیل هذا علی ضرب المثل و قیل بل یصیر الولدان فی القیامة شیبا لما یرون من اهوالها و قیل انما یصیرون شیبا اذا قال الله لآدم قم فابعث من ذریتک بعث النار فیقول یا رب من کم کم فیقول من کل الف تسع مایة و تسعة و تسعین الی النار و واحدا الی الجنة فحینیذ یشیب الولدان من الفزع و قیل معنی الآیة کیف لکم بالتقوی یوم القیامة اذ کفرتم فی الدنیا ای لا سبیل لکم الی التقوی اذا وافیتم القیامة و قوله السماء منفطر به ای السماء منشق بذلک الیوم و شدته و قیل الباء بمعنی فی ای فی ذلک الیوم و قیل منفطر به ای بالله عز و جل حین ینزل سبحانه فی ظلل من الغمام و لم یقل منفطرة لان السماء یذکر و یؤنث و قیل لان السماء فی المعنی السقف و قیل معناه ذات انفطار کما یقال امرأة مرضع ای ذات رضاع علی النسبة و کان وعده مفعولا ای ینجز لاولیایه ما وعد و لاعدایه ما اوعد و قیل وعده بان یظهر دینه علی الدین کله إن هذه تذکرة ای هذه الآیات وعظ و عبرة فمن شاء اتخذ إلی ربه سبیلا ای طریقا الی رضاه بطاعته لأمره و المعنی ان الوصول الی طاعاته ممکن و الی معرفته لما نصب من الدلایل و اثبت من الشواهد و انزل من الآیات و السور و قیل فیه اضمار و معناه فمن شاء الله ان یتخذ الی ربه سبیلا اتخذ قوله إن ربک یعلم أنک تقوم أدنی ای اقل من ثلثی اللیل و نصفه و ثلثه قرأ اهل مکة و الکوفة نصفه و ثلثه بفتح الفاء و الثاء و اشباع الهاءین ضما ای و تقوم نصفه و ثلثه و قرأ الآخرون بکسر الفاء و الثاء و اشباع الهاءین کسرا عطفا علی ثلثی اللیل و طایفة من الذین معک یعنی المؤمنین و کانوا یقومون معه قال عطاء یرید لا یفوته علم ما تفعلون انه یعلم مقادیر اللیل و النهار فیعلم القدر الذی تقومون علم أن لن تحصوه هذا نسخ اول السورة ای علم ان لن تطیقوا قیام اللیل فی النصف و الثلث و الثلثین فتاب علیکم فخفف علیکم و وضع عنکم فاقرؤا ما تیسر من القرآن ای فصلوا ما خف علیکم فی اللیل من الصلاة قال الحسن و لو قدر حلبة شاة و قیل فاقرؤا ما تیسر من القرآن ای ما احببتم و اردتم من السور القصار التی تقرأ فی صلاة المغرب و العشاء التی عدها رسول الله ص علی معاذ یرید فی الصلاة النافلة و قیل فی الفرض و قیل خارج الصلاة قال ابن عباس ما تیسر مایة آیة و قال السدی مایتا آیة و قیل ثلاث آیات کاقصر سورة قال رسول الله ص ان الله تعالی انزل الآیتین من خاتمة سورة البقرة من کنز تحت العرش من قرأهما فی لیلة کفتاه و عن قیس بن حازم قال صلیت خلف ابن عباس بالبصرة فقرأ فی اول رکعة بالحمد و اول آیة من البقرة ثم قام فی الثانیة فقرأ بالحمد و الآیة الثانیة من البقرة ثم رکع فلما انصرف اقبل علینا فقال ان الله تعالی یقول فاقرؤا ما تیسر منه و عن انس بن مالک انه سمع رسول الله ص یقول من قرأ خمسین آیة فی یوم او فی لیلة لم یکتب من الغافلین و من قرأ مایة آیة کتب من القانتین و من قرأ ماتی آیة لم یحاجه القرآن یوم القیامة و من قرأ خمسمایة آیة کتب له قنطار من الاجر و عن عبد الله بن عمرو قال قال لی رسول الله ص اقرأ القرآن فی کل شهر قال قلت انی لا اجد قوة قال فاقرءه فی عشرین لیلة قال قلت انی لا اجد قوة قال فاقرأه فی سبع و لا تزد علی ذلک ثم ذکر سبب التخفیف فقال علم أن سیکون منکم مرضی فیشق علیهم قیام اللیل و آخرون یضربون فی الأرض ای یسافرون فیها یبتغون من فضل الله ای یطلبون من رزق الله بالتجارة و آخرون یقاتلون فی سبیل الله فسوی بین درجة المجاهدین و المکتسبین المال للنفقة علی نفسه و علی العیال و الاحسان و الافضال روی ابراهیم عن ابن مسعود قال ایما رجل جلب شییا الی مدینة من مداین المسلمین صابرا محتسبا فباعه بسعر یومه کان له عند الله منزلة الشهداء ثم قرأ عبد الله و آخرون یضربون فی الأرض یبتغون من فضل الله و آخرون یقاتلون فی سبیل الله و عن ابن عمر قال ما خلق الله عز و جل موتة اموتها بعد القتل فی سبیل الله احب التی من ان اموت بین شعبتی رجل اضرب فی الارض ابتغی من فضل الله فاقرؤا ما تیسر منه ای من القرآن تطوعا حثهم علی التطوع بالتهجد ترغیبا و نسخ افتراضه ترفیها و أقیموا الصلاة هذا نسخ صلاة اللیل بالصلاة الخمس و آتوا الزکاة القصة للصلوة و لکن لم یفرق بین القرینتین و أقرضوا الله قرضا حسنا کل ما یعبد الله عز و جل به قرض للعبد عند الله و ما تقدموا لأنفسکم من خیر ای ما تسلفوه لانفسکم من عمل صالح و صدقة تجدوه عند الله ای تجدوا ثوابه عند الله هو خیرا لکم من متاع الدنیا و قیل خیرا لکم من الشح و التقصیر و خیرا نصب مفعول ثان لقوله تجدوه و دخلت هو فصلا و أعظم أجرا لان الله تعالی یعطی المؤمن اجره بغیر حساب و استغفروا الله من تقصیر و ذنب وقع منکم إن الله غفور لمن تاب رحیم لمن استغفر عن الحارث بن سوید قال قال عبد الله قال رسول الله ص ایکم ماله احب الیه من مال وارثه قالوا یا رسول الله ما منا من احد الا ماله احب الیه من مال وارثه قال اعملوا ما تقولون قالوا ما نعلم الا ذلک یا رسول الله قال ما منکم رجل الا مال وارثه احب الیه من ماله قالوا کیف یا رسول الله قال انما مال احد کم ما قدم و مال وارثه ما اخر و استغفروا الله من ذنوبکم إن الله غفور رحیم