بخش ۴۴ - داستان کدخدای با مهمان و کنیزک
ظ ظهیری سمرقندی
0
Altın Yaprak
گفت جاوید باد ذات بزرگوار ملک در همیشگی تایید نصرت و تمکین قدرت آورده اند که در قرون ماضیه و امم سالفه مردی بود دهقان و متدین روزی خواست که جماعتی را ضیافت سازد چنانکه لایق دوستان موافق و رفیقان صادق باشد و در آن هر تکلف و تانق که رسم بود بجای آرد پس کنیزک را به طلب شیر به بازار فرستاد کنیزک زر بداد و شیر بخرید و دعا و انایی که شیر در وی بود سرگشاده بر سر نهاد و روی به خانه آورد تقدیر ایزدی چنان اقتضا کرد که لکلکی ماری در دهان گرفته در فضای هوا بر بالای انا بگذشت و از دهان افعی قطره ای چند زهر هلاهل در شیر افتاد و هیچ کس بر آن اطلاع و وقوف نیافت کنیزک شیر به مطبخ آورد و از آن گرنج پختند چون انواع اطعمه و اصناف اغذیه پیش مهمانان بردند و از هر یک تناول کردند و نوبت به گرنج رسید هر که یک لقمه به کار برد بر جای سرد شد اکنون درین کار جنایت کرا بود و مستحق تعنیف و تکلیف که باشد
الا ربما ضاق الفضاء باهله
و امکن من بین الاسنه مخرج
یکی گفت گناه کنیزک را بود که شرایط احتیاط بجای نیاورد و شیر سر گشاده بر سر نهاد تا لعاب افعی در وی افتاد دیگری گفت این جنایت لکلک ارتکاب کرده است و هلاک این جماعت را سبب او بوده است که افعی را بر سمت شیر گذرانید تا زهر در وی چکید و واسطه هلاک قومی گشت دیگری گفت مادت افنا و اصل اعدام زهر افعی است که بر اماتت اشباح و تفرقه ارواج مجبول و مطبوع است و مضرت و معرت خلق در وی مرکب دیگری گفت گناه از صاحب ضیافت است که چاشنی نفرمود گرفتن و میان مضر و نافع فوق نکرد شاهزاده گفت درین واقعه هیچ کس را جرمی نیست که تقادیر مخالف تدابیرست و دست تدارک آفریدگان از آن کوتاه
و فی کل یوم نوبه بعد نوبه
کانا خلقنا للنوی و النوایی
و حوادث آسمانی و وقایع فلکی را بهانه ای بس بود و تعلقی کفایت باشد و خود از قضایای آسمانی چنین اقتضا کند که عالم اجسام و اعراض بی حوادث و وقایع صورت نبندد و بی تبدیل احوال و تغییر افعال ممکن نگردد و حوادث و وقایع را اسباب است و آن از دو قسم خالی نبود یا جسمانی است یا روحانی جسمانی آنست که مدرک حواس ظاهر بود و روحانی آنکه مدرک حواس باطن باشد و این هر دو قسم حادثند و حادث را از محدث چاره نیست چنانکه متحرک را از محرک تا در وجود آید و حادث را معلول و مسبب خوانند و مفعول و مصنوع گویند و وجود این جمله را علل و اسباب است متسلسل به سببی که او را مسبب الاسباب و واجب الوجود خوانند و آن باری تعالی است و هر گاه که چیزی را زمانه فراز آید بهانه ای ظاهر گردد و اینها بهانه هلاک و فنای ایشان است که از جمله این اسباب و حوادثند و قضای آسمانی را هیچ رای روشن و زره و جوشن مانع و دافع نبود اذا جاء القضاء عمی البصر
ان مفتاح الذی تطلبه
بید المقدور فاصبر و اتکل
فرغ الله من الرزق و من
مده العمر و من وقت الاجل
و چون مدد عمر و مدت حیات منقضی نشده بود و زمانه به آخر نیامده اسبابی ظاهر شد که دافع ابطال تن و موجب ابقای حیات شد تا از گرداب خطر بر ساحل ظفر افتادم و از مهلک اخطار به نجح اوطار رسیدم و آن از جمله شمول خرد و کیاست و وفور دانش و فراغت پادشاه و رزانت رای صایب و فطنت و تدبیر ثاقب وزرای دولت بود
صرایم کلما امضی صوارمها
کل السنان و فل الصارم الذکر
شاه چون این فصول و مقدمات بشنید و جرات جنان و عذوبت بیان او بدید و استقلال او در درجت شریف و رتبت منیف منصب ملک و دولت را معلوم شد تبجح و ابتهاج نمود و امثله و نمودارات و رموز و اشارات او پسندیده داشت و باری تعالی را سجده حمد و شکر گزارد و صدقات و صلات به مستحقان رسانید و به ایفای نذور و نوافل قیام کرد و سندباد را به لباس اختصاص و تشریف مشرف گردانید و مساعی حمیده او را که در ابواب تعلیم و تلقین شاهزاده نموده بود به انعام و اکرام مقابله کرد و تقریب و ترحیب ارزانی داشت و گفت توزیع فکر و تقسیم خاطر که ما را از جهت این فرزند می بود تا این غایت به برکت صحبت و یمن نصیحت سندباد آن شواغل زایل و آن عوایق باطل گشت و سکون و فراغ هرچه زیباتر روی نمود و فرزند من به وساطت اکتساب علم و تحصیل حکمت مستقل سریر مملکت و مستعد تاج و دولت گشت
فحمدا ثم حمدا ثم حمدا
لمن یعطی اذا شکر المزایا
سندباد برخاست و زبان به دعا و ثنا بیاراست و گفت هرچه بنده را در حیز تیسیر و امکان جهد گنجید و در وعای فکرت بود جمله بذل کردم و چیزی مدخر نگردانیدم در باب تعلیم و تفهیم شاهزاده و اگر پادشاه- که همیشه به کام نیکخواه باد- خواهد که این دعوی مصحح گردد و این معنی محقق شود مثال دهد تا حکما و فضلا از نکات علمی و دقایق حکمی سوال کنند تا معین و مهین و غث و سمین آن معلوم رای عالی گردد و صبح یقین از شب شبهت روی نماید و حق از باطل و صدق از کذب جدا گردد و بر رای اشرف انور مصور گردد که من بنده در مراسم خدمتکاری و لوازم حق گزاری تقصیر و غفلت جایز نداشته ام و آنچه درین مدت سعی من ضایع و اجتهاد من ناموثر بود به حکم آنکه اسباب را اوقاتست که ممکنات و محدثات بدان منوط و مربوطند و امثال آن اشجار و نبات زمین است که اثمار و ازهار ایشان به اوقات اعتدال ربیعی و خریفی متعلق است زمستان ایام عطلت و اوقات فترتست و اگر کسی خواهد که در صمیم زمستان از درختان برگ و شکوفه بیرون آرد هر چند بعضی اسباب موجود و ممکن است اما چون اوقات در حیز تعذر و مقام استحالت است رنج و مشقت سودمند نبود و تصنع و تکلف مربح و منجح نباشد و احوال شاهزاده همین مزاج داشت که بعضی اسباب در محل امکان و بعضی در حیز تعذر و استحالت بود به حکم این معانی ادراک این امانی میسر و مهیا نمی شد و اکنون چون بقایای اسباب و شرایط و لوازم به اوقات جازم فراهم آمد جمال مقصود هر چه زیباتر و آراسته تر از حجاب طلب چهره گشاد و اسباب تعسیر به وسایل تیسیر بدل شد ان مع العسر یسرا
اذا اشتدت بک العسری ففکر فی آلم نشرح
فعسر بین یسرین اذا فکرتها فافرخ
و این جمله خود بهانه و نشانه است و عمده این ابواب و زبده این اسباب صدق همت و نظر همایون پادشاه میمون رای است و فر سعادت و یمن اقبال را که دشوارها آسان می کند و ناممکنات را در حیز امکان و تیسیر می آرد
فالسایرات السبع فی افلاکها
عادت ثوابت لو یقول توقفی
شاه چون این فصول استماع کرد اثر ارتیاح و ابتهاج بر ناصیه میمون او ظاهر شد سندباد را تشریف های فاخر و خلعت های وافر که لایق همت و عاطفت چنان پادشاه باشد ارزانی فرمود و از شاهزاده پرسید مثال آن احوال و کیفیت آن بازگوی در ابتدا ابای خاطر و در انتها ایفای علم و موجب اوایل اوایل نامرجو و مظهر عواقب محمود چگونه است شاهزاده گفت بقا باد پادشاه زمین و شهریار زمان را در سرسبزی و نصرت و پیروزی فیض سعادت الهی متواتر و اقبال و دولت بر مدارج معالی مترقی چندان که اقتضای رای جهان آرای اوست بر رای انور و خاطر اشرف شاهنشاهی که مدد دهنده شعله شمع آفتاب و فروزنده مشعله ماهتاب است پوشیده نماند که جوانی شعبه ای است از جنون و دیوانگی و اختلال احوال عقل در وی ظاهرست و نقصان آلات و اسباب ادراک پیدا و روشن و میل طبیعت و اوقات صبوت به ملاعب و ملاهی زیادت اسباب تاخیر درک امانی است در ابتدای جوانی و ازینجا گفته است
و رکضت افراس الصبی فجرت الی
غایاتها شوسا بغیر عذار
جوانی که پیوسته عاشق نباشد
دریغست ورا روزگار جوانی
و این مقدمات را نطیری و این واقعه را داستانی است اگر رای شاهنشاهی اجازت فرماید تقریر کنم شاه فرمود بگوی
Bu şiiri puanla
Henüz puan verilmemiş