۴ - النوبة الثانیة

قوله تعالی الذین آمنوا و تطمین قلوبهم بذکر الله خواهی این آیت تفسیر آیت پیشین نه و آیت دوم الذین آمنوا و عملوا الصالحات سخن مستأنف بود و اگر خواهی سخن بر اناب منقطع کن آن گه از الذین آمنوا و تطمین سخن پیوسته گیر تا به حسن مآب تطمین قلوبهم بذکر الله اینجا دو قول گفته اند یکی آنست که ذکر بمعنی وعد است مصدر اضافت بفاعل کرده یعنی تصدق قلوبهم مواعید الله عز و جل و تسکن الیها و تأنس بها میگوید وعده هایی که الله تعالی داد مؤمنانرا در غیب از نعیم بهشت و دیدار و رضاء باقی دلهای ایشان بی گمان می پذیرد و استوار می دارد و می آرامد و بآن شاد می شود قول دیگر آنست که باین ذکر زبان خواهد مصدر اضافت بمفعول کرده یعنی تطمین قلوبهم بذکرهم الله بالسنتهم او بالسنة غیرهم دلهای ایشان آرام گیرد و بنازد چون ذکر و ثناء خدای تعالی بر زبان رانند یا از دیگری شنوند قال الزجاج اذا ذکر الله بوحدانیته آمنوا غیر شاکین روی عن ابن عباس قال هذا فی الحلف اذا حلف الرجل المسلم بالله علی شی ء سکن قلوب المؤمنین الیه و قال مقاتل تستأنس قلوبهم بالقرآن الا بذکر الله ای بسبب ذکره تطمین قلوب المؤمنین قال مجاهد هم اصحاب رسول الله ص روی موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام عن آبایه عنعنة ان رسول الله ص لما نزلت هذه الآیة ألا بذکر الله تطمین القلوب قال ذاک من احب الله و رسوله و احب اهل بیتی صادقا غیر کاذب و احب المؤمنین شاهدا و غایبا الا بذکر الله تحابوا الذین آمنوا و عملوا الصالحات طوبی لهم ای فرج لهم و غبطة و قرة عین و هو فعلی من طیب العیش ای العیش الطیب لهم الجامع للنعیم گفته اند که طوبی نام بهشتست بلغت حبشه ابن عباس گفت طوبی درختی است در بهشت اصل آن در سرای علی بن ابی طالب ع و در هر خانه ای و غرفه ای از غرفهای مؤمنان از آن شاخی و در خبرست از مصطفی ص پرسیدند که یا رسول الله ما طوبی طوبی چیست گفت شجرة اصلها فی داری و فرعها علی اهل الجنة درختی که اصل آن در سرای من و شاخه های آن در سرای مؤمنان وقتی دیگر از وی پرسیدند جواب داد شجرة اصلها فی دار علی و فرعها علی اهل الجنة گفتند یا رسول الله یک بار چنان جواب دادی و یک بار چنین گفت داری و دار علی غدا واحدة فی مکان واحد و عن ابن عمر قال ذکر عند النبی ص طوبی فقال النبی یا با بکر هل بلغک ما طوبی قال الله و رسوله اعلم قال طوبی شجرة فی الجنة لا یعلم طولها الا الله فیسیر الراکب تحت غصن من اغصانها سبعین خریفا ورقها الحلل یقع علیها الطیر کامثال البخت قال ابو بکر ان هنالک لطیرا ناعما فقال انعم منه من یأکله و انت منهم یا با بکر و عن ابی سعید الخدری ان رجلا قال یا رسول الله ما طوبی قال شجرة فی الجنة مسیرة مایة سنة ثیاب اهل الجنة تخرج من اکمامها و عن معویة بن قرة عن ابیه قال قال رسول الله ص طوبی شجرة غرسها الله بیده تنبت الحلی و الحلل و ان اغصانها تری من وراء سور الجنة و قال ابو هریره طوبی شجرة فی الجنة یقول الله لها تفتقی لعبدی عما شاء فتفتق له عن الخیل بسروجها و لجمها و عن الإبل بازمتها و عما شاء من الکسوة قال و ما فی الجنة اهل منزل الا و غصن من اغصان تلک الشجرة متدل علیهم فاذا ارادوا ان یأکلوا من الثمرة تدلی فأکلوا منها ما شاءوا علیها طیرا مثال البخت فتجی ء الطیر فیأکلون منها قدیرا و شواء ثم تطیر و عن عبید بن عمیر قال هی شجرة فی جنة عدن اصلها فی دار النبی ص و فی کل دار و غرفة منها غصن لم یخلق الله لونا و لا زهرة الا و فیها منها تنبع من اصلها عینان الکافور و السلسبیل قال وهب بن منبه و تخرج من اصلها انهار الخمر و اللبن و العسل و هی مجلس لاهل الجنة فذلک قوله طوبی لهم و حسن مآب کذلک أرسلناک ای کما ارسلنا قبلک رسلا ارسلناک الی امتک قد خلت من قبلها أمم ای لست بدعا من الرسل و لیست امتک اول امة ارسل الیها رسول امت در این آیت امت دعوت اند جهانداران که در جهانند مؤمن و کافر مخلص و منافق صدیق و زندیق همه در تحت آن شود همانست که مصطفی ص گفت انا حظکم من الانبیاء و انتم حظی من الامم لتتلوا علیهم الذی أوحینا إلیک یعنی القرآن و هم یکفرون بالرحمن این آیت روز حدیبیه فرو آمد که کافران از رسول ص صلح نامه خواستند رسول خدا ص علی ع را گفت اکتب بسم الله الرحمن الرحیم سهیل بن عمرو گفت و مشرکان ما نعرف الرحمن الا صاحب الیمامة رحمن چه باشد ما رحمن ندانیم مگر صاحب یمامه را یعنی مسیلمه کذاب آن گه سهیل گفت باسمک اللهم نویس چنانک عادت ماست و در جاهلیت چنین می نوشتند رب العالمین آیت فرستاد که و هم یکفرون بالرحمن بنام رحمن و یاد کرد او کافر میشوند روی جویبر عن الضحاک عن ابن عباس قال نزلت فی کفار قریش حین قال لهم النبی ص اسجدوا للرحمن کافران گفتند رحمن چیست و کیست رب العالمین بجواب ایشان گفت قل هو ربی لا إله إلا هو علیه توکلت جای دیگر گفت قل هو الرحمن آمنا به و علیه توکلنا قل هو ربی ای الرحمن ربی و خالقی و رازقی و مدبری لا إله إلا هو علیه توکلت وثقت به و فوضت امری الیه و استعنت به فی توفیقی لمصلحة دنیای و آخرتی و إلیه متاب ای و الیه اتوب من خطایای و الاصل متابی فحذفت الیاء لان الکسرة تدل علیها و لو أن قرآنا سیرت به الجبال سبب نزول این آیت آن بود که قریش بهم آمدند گفتند یا محمد ان سرک ان نتبعک فسیر لنا جبال مکة بالقرآن اگر میخواهی که ترا پس رو باشیم و بتو ایمان آریم این کوه های مکه باین قرآن روان گردان از جای خویش ببر تا زمین مکه بر ما فراخ شود و چشمه های آب روان پدید آر تا کشت زار کنیم و درخت نشانیم که تو بر خدای خویش نه کم از داود پیغامبری که الله تعالی کوه ها مسخر او کرد تا با وی تسبیح می کرد و همچنین باد ما را مسخر کن تا مرکب ما شود ازینجا تا بشام از بهر تجارت و قضاء حاجت که نه تو بر خداوند خویش کم از سلیمان پیغامبری که باد وی را مسخر بود و نیز جد خویش را قصی از بهر ما زنده گردان یا آن کس که میخواهیم ازین مردگان تا از وی پرسیم که آنچ تو آوردی حق است یا باطل چون ایشان بر مصطفی ص اقتراح این آیات کردند رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد و لو أن قرآنا ای و لو ان کتابا سیرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو کلم به الموتی جواب لو محذوف است یعنی لکان هذا القرآن ای لو سیرت جبال لقراءة کتاب لکان هذا القرآن اذ لیس فی کتب الله ما یجمع من الحکم و الدلایل و الشواهد و البینات ما یجمعه القرآن معنی آنست که اگر هرگز کوهی روان کردندی بقراءت کتابی یا بوی مرده زنده گردانیدندی این قرآن بودی بل لله الأمر جمیعا ای هذا و امثاله یفعله الله القادر الذی له کل الامر و لیس لاحد ان یقترح علیه آیة و قیل تقدیر الآیة و لو أن قرآنا سیرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو کلم به الموتی لما آمنوا هذا کقوله و لو أننا نزلنا إلیهم الملایکة الآیة ثم قال بل لله الأمر جمیعا ای هو المالک لجمیع الامور یفعل ما یشاء أ فلم ییأس الذین آمنوا قال ابن عباس أ فلم یعلم الذین آمنوا و الیأس بمعنی العلم لغة نخع و قیل لغة هوازن و انشد الم ییأس الاقوام انی انا ابنه و ان کنت عن ارض العشیرة ناییا یرید الم یعلم و قال الکسایی هو من الیأس الذی هو ضد الطمع و المعنی ان الکفار لما سألوا تسییر الجبال بالقرآن و تقطیع الارض و تکلیم الموتی اشرأب لذلک المؤمنون و طمعوا فی ان یعطی الکفار ذلک فیؤمنوا فقال الله عز و جل أ فلم ییأس الذین آمنوا من ایمان هؤلاء لعلمهم ان الله عز و جل لو اراد ان یهدیهم لهدیهم کما تقول قد ییست من فلان ان یفلح می گوید نومید نشوند گرویدگان یکبارگی که کافران بی خواست الله تعالی بنخواهند گروید قرأ البزی عن ابن کثیر ا فلم یایس و هما لغتان ییس ییأس و ایس یایس و قوله یشاء الله علی لفظ المستقبل لهدی علی لفظ الماضی لان ما یشاء الآن فهو الذی شاء قبل و لفظ الماضی و المستقبل سواء و لا یزال الذین کفروا عام و قیل طایفة منهم تصیبهم بما صنعوا من کفرهم و اعمالهم الخبیثة قارعة داهیة تقلقهم و نازلة تهلکهم من القرع و هو الضرب بالمقرعة ای لا یأمنون المسلمین بعد الیوم أو تحل القارعة قریبا من دارهم هی سرایا المسلمین و قیل هی انواع البلاء من القحط و الجلاء و الاسر و الجزیة و غیرها قال ابن عباس او تحل انت یا محمد قریبا من دارهم و هذا وعد بفتح مکة حتی یأتی وعد الله الصبر ها هنا مضمر یعنی فاصبر حتی یأتی وعد الله یعنی یأتی وقت فتح مکة الذی وعد الله إن الله لا یخلف المیعاد فی قوله لرادک إلی معاد و قیل وعد الله یوم القیامة إن الله لا یخلف المیعاد لا خلف فی موعوده و لقد استهزی برسل من قبلک یعزی نبیه ص علی ما ناله من استهزاء قومه یقول و لقد استهزی المشرکون قبل کفار مکة بانبیایهم قبلک یا محمد فأملیت للذین کفروا ای اطلت لهم المدة بتأخیر العقوبة لیتمادوا فی المعصیة ثم أخذتهم عاقبتهم باشد العقاب فکیف کان عقاب ای عقابی ایاهم ای فکذلک اصنع بمن استهزاء بک کالولید بن المغیرة و العاص بن وایل و غیرهم أ فمن هو قایم هذا من محذوف الجواب ایضا و المعنی أ فمن هو قایم بحفظ ارزاق خلقه عالم بما یکسبونه من الاعمال و یجازی علیها کمن لا یقدر علی شی ء من ذلک من الاصنام التی لا تضر و لا تنفع و حذف ذلک لدلالة قوله و جعلوا لله شرکاء علیه قل یا محمد للمشرکین سموهم باضافة افعالهم الیهم ان کانوا شرکاء لله کما یضاف الی الله افعاله باسمایه الحسنی نحو الخالق و الرزاق می گوید یا محمد مشرکان را بگوی اگر این اصنام خدای را انبازان اند ایشان را آن نام بر نهید و بآن نام خوانید که دلالت کند بر استحقاق الهیت و صحت شرکت چون نام خالق اگر می آفرینند و رازق اگر روزی می دهند و محیی و ممیت اگر احیاء و اماتت می کنند و گر نه بمجرد آنک ایشان را خدایان خوانید حجت درست نیاید و بر استحقاق الهیت دلالت نکند پس گفت أم تنبیونه یعنی فان سموهم قل أ تنبیونه بما لا یعلم فی الأرض ای أ تخبرون الله بشریک له فی الارض و هو لا یعلمه نفی العلم لانتفاء المعلوم ای لا شریک له فی السماوات و الارض فلا یعلمه و قال الحسن معناه اذا ادعیتم فعل الاصنام فقد اخبرتم الله بما لا یعلم یعنی بما لیس فی الارض لان لا بمعنی لیس و العلم زیادة أم بظاهر من القول یعنی ام تقولون مجازا من القول و باطلا لا حقیقة له و قیل سموهم ای وصفوهم انه لا یجوز ان تکون آلهة و قیل هذا تهدید کما تقول لمن تهدده علی شرب الخمر سم الخمر بعد هذا و قیل معنی الآیة قل لهم أ تنبیون الله بباطن لا یعلمه ام بظاهر یعلمه فان قالوا بباطن لا یعلمه احالوا و ان قالوا بظاهر یعلمه قل لهم سموهم و بینوا امرهم فان الله لا یعلم لنفسه شریکا بل زین ای دع ذکر ما کنا فیه زین للذین کفروا مکرهم ای زین الشیطان لهم کفرهم و تمویههم و قولهم ان الاصنام شرکاء لله و صدوا عن السبیل ای صدوا الناس عن رسول الله و صدوا المسلمین عن سبیل الله قرأ الکوفی و یعقوب و صدوا بضم الصاد یعنی صدهم الله سبحانه عن سبیل الهدی و قیل منعهم عن طریق الحق غواتهم و مردتهم بالاغواء و الشیاطین بتزیین الباطل لهم و من یضلل الله بخذلانه ایاه فما له من هاد موفق لهم عذاب فی الحیاة الدنیا بالقتل و الاسر و الجلاء و لعذاب الآخرة أشق لدوامه و استمراره الشق و المشقة الشدة و ما لهم من الله من واق دافع یدفع عنهم عذاب الله مثل الجنة ای صفة الجنة کقوله و لله المثل الأعلی ای الصفة العلیا یقول صفة الجنة التی وعد المتقون ان الانهار تجری من تحتها کذا و کذا و قال الزجاج ان الله عز و جل عرفنا امور الجنة التی لم نرها و لم نشاهد ها بما شاهدناه من امور الدنیا و عایناه فالمعنی مثل الجنة التی وعد المتقون جنة تجری من تحتها الأنهار أکلها دایم لا ینقطع و لا یفنی کقوله لا مقطوعة و لا ممنوعة و ظلها ظلیل کقوله و لا تضحی لا یرون فیها شمسا قال مالک بن انس لیس فی الدنیا شی ء یشبه ثمر الجنة الا الموز فانه یوجد صیفا و شتاء و قیل اکلها دایم لا ینقطع بالموت و البلی و ظلها دایم لا تنسخه الشمس و انما یستضی ء اهل الجنة بنور لا حر معه و لا برد و هذه الآیة رد علی الجهمیة حیث قالوا ان نعیم الجنة یفنی تلک عقبی الذین اتقوا ای الجنة الموصوفة عقبی تقواهم ای منتهی امرهم و مآله و عقبی الکافرین النار ای منتهی دارهم و اعمالهم و الذین آتیناهم الکتاب یفرحون مؤمنان اهل کتاب اند عبد الله سلام و اصحاب وی و نجاشی و اصحاب وی که در تورات و انجیل نام رحمن بسیار دیده بودند و خوانده و در قرآن بابتداء اسلام کم می دیدند و از آن اندوهگن می بودند تا این آیت آمد قل ادعوا الله أو ادعوا الرحمن ایشان شاد شدند و فرح نمودند چون نام رحمن شنیدند و مشرکان کافر گشتند و در کفر بیفزودند رب العزه مشرکان را گفت و هم یکفرون بالرحمن و مؤمنان اهل کتاب را گفت یفرحون بما أنزل إلیک و همان مشرکان را گفت و من الأحزاب من ینکر بعضه یعنی ینکر ذکر الرحمن و قیل من الاحزاب هم الذین تحزبوا علی رسول الله ای اجتمعوا علی عداوته و هم المشرکون من ینکر بعضه یعنی یقرون بالله و ینکرون نبوة محمد ص گفته اند این بعض از آن بعضها است که بمعنی کل است در قرآن لان کل من کفر ببعض الکتاب فقد کفر بکله قل إنما أمرت أن أعبد الله و لا أشرک به آمنتم او کفرتم إلیه أدعوا ای الی الله ادعوکم و إلیه مآب و الیه مرجعی و مرجعکم و کذلک أنزلناه ای کما انزلنا الکتاب علی الانبیاء بلسانهم انزلنا القرآن علیک حکما عربیا حکم اینجا کتاب است و دین می گوید ترا کتاب عربی دادم دین عربی و حکم عربی و الحکم العربی هو القرآن و القبلة و العید و المیقات و المشاعر و الخطب و الاذان و القیامة و تلحق بها الشهادة و لفظة عقد النکاح و لین اتبعت أهواءهم بعد ما جاءک من العلم علم درین آیت و در نظایر این قرآنست و المعنی و لین اتبعت أهواءهم فی دعایهم ایاک الی ملة آبایهم بعد ما جاءک من القرآن ما لک من الله من ولی ینصرک و لا واق یقیک و هذا و عید حسم به طمعهم و قیل المراد بهذا الخطاب اصحاب محمد ص و لقد أرسلنا رسلا من قبلک و جعلنا لهم أزواجا و ذریة هذا جواب قریش حین عابوا رسوله بان له ازواجا و ذریة یعیبونه بانه بشر و لیس بملک و قال الکلبی عیرت الیهود رسول الله ص و قالت ما نری لهذا الرجل همة الا النساء و النکاح و لو کان نبیا کما زعم لشغله امر النبوة عن النساء فانزل الله هذه الآیة و المعنی کانوا بشرا یأکلون و یباشرون النساء و یلدون الاولاد و ما کان لرسول أن یأتی بآیة إلا بإذن الله ای بعلمه و امره این جواب بو جهل است و عبد الله بن ابی امیه و مشرکان قریش که بر رسول خدای اقتراح آیات می کردند من تسییر الجبال و غیره می گویند هرگز هیچ پیغامبر نیامد تا نفرستادند و هیچ پیغامبر خود نبود و نتواند که آید مگر بدستوری الله تعالی و بعلم او و فرمان او و هیچ پیغامبر را قدرت آن ندادند که از بر خویش و از نزدیک خویش آیتی آرد بقوم خویش چنانک ایشان خواهند مگر که الله تعالی فرستد که قادر بر انزال آیات جز الله تعالی نیست و الله تعالی آن گه فرستد که خود خواهد و خود داند که هر وقتی را حکمی بود لکل أجل کتاب ای لکل ما اقترحوا اجل یقع فیه می گوید هر هنگامی را که الله تعالی تقدیر کرده و هر کاری را که رانده کتابی است که در آن اثبات کرده و نوشته پس هیچ آیت نیاید مگر بآن هنگام که حکم کرده در آن کتاب و روا باشد که إلا بإذن الله اینجا سخن قطع کنی آن گه لکل أجل کتاب جواب مؤمنانست و رسول خدا که بتعجیل نصرت میخواستند و استفتاح دشمن رب العزه گفت هر هنگامی را نوشته ایست و هر کاری را حکمی که آن کی خواهد بود ای لکل امر قضاء الله کتاب کتبه فهو عنده و قیل هذا من المقلوب ای لکل کتاب ینزل من السماء اجل و وقت معلوم ینزل فیه